غضروف یا کارتیلاژ نوعی بافت همبند محکم و درعینحال انعطافپذیر است. این بافت در سطح بسیاری از مفاصل، لاله گوش، بینی، نای، دندهها، دیسکهای بینمهرهای، مینیسک زانو و صفحه رشد استخوانهای کودکان دیده میشود.
غضروف از تعداد نسبتاً کمی سلول و مقدار زیادی ماده بینسلولی ساخته شده است. سلولهای بالغ غضروف، کندروسیت نام دارند و داخل فضاهای کوچکی به نام لاکونا قرار گرفتهاند. اطراف آنها را شبکهای از رشتههای کلاژن، پروتئوگلیکانها و آب فرا گرفته است که به آن ماتریکس خارجسلولی گفته میشود.
همین ساختمان ویژه باعث میشود غضروف بتواند فشار را تحمل کند، شکل بعضی اندامها را حفظ کند و حرکت استخوانها را در مفصل نرمتر سازد. بافت غضروفی برخلاف استخوان، درون خود عروق خونی و شبکه عصبی مستقیم ندارد؛ به همین دلیل تغذیه و ترمیم آن کندتر از بسیاری از بافتهای دیگر انجام میشود.
خلاصه مطلب
غضروف از سلولهایی به نام کندروسیت و ماتریکسی شامل کلاژن، پروتئوگلیکان و آب تشکیل شده است. سه نوع اصلی آن غضروف هیالین، الاستیک و فیبروغضروف هستند. نبود خونرسانی مستقیم یکی از دلایل اصلی ترمیم کند غضروف است.
این صفحه توسط دکتر نادر مطلبی زاده، جراح استخوان و مفاصل (ارتوپدی)، بازبینی پزشکی شده است. شماره نظام پزشکی: ۳۱۳۶۸. حوزهٔ تمرکز: جراحی افزایش قد (Limb Lengthening) و اصلاح ناهنجاریهای اندام.
پروفایل نظام پزشکی
ارجاع علمی: لینک PubMed/ResearchGate
زبانها: فارسی، انگلیسی، عربی
آخرین بازبینی پزشکی: ۱۴۰۵/۰۵/۱۴
اطلاعات این صفحه جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین معاینهٔ فردی نیست.
شفافیت محتوای پزشکی: این مرکز ارائهدهنده خدمات جراحی معرفیشده در همین صفحه است. فرایند انتخاب منابع، بازبینی پزشکی، اصلاح خطاها و نحوه اعلام تعارض منافع در سیاست تحریریه و بازبینی پزشکی توضیح داده شده است.
- غضروف در کدام قسمتهای بدن قرار دارد؟
- ساختمان غضروف از چه اجزایی تشکیل شده است؟
- اجزای ساختمان غضروف چه وظیفهای دارند؟
- کلاژن چه نقشی در غضروف دارد؟
- پروتئوگلیکان و آب چگونه فشار را تحمل میکنند؟
- پریکندریوم یا غضروفپوش چیست؟
- غضروف چگونه بدون رگ خونی زنده میماند؟
- چرا غضروف هم محکم و هم انعطافپذیر است؟
- انواع غضروف کداماند؟
- غضروف هیالین چیست؟
- غضروف الاستیک چیست؟
- فیبروغضروف چیست؟
- ساختمان غضروف مفصلی چگونه است؟
- تفاوت غضروف مفصلی و مینیسک چیست؟
- دیسک بینمهرهای غضروف است؟
- تفاوت غضروف با استخوان، رباط و تاندون چیست؟
- آیا خود غضروف درد را احساس میکند؟
- چرا غضروف دیر ترمیم میشود؟
- آیا غضروف آسیبدیده دوباره ساخته میشود؟
- ساییدگی غضروف همان آرتروز است؟
- آسیب غضروف چه علائمی دارد؟
- چه عواملی به غضروف آسیب میزنند؟
- آسیب غضروف چگونه تشخیص داده میشود؟
- درمان آسیب غضروف چگونه انتخاب میشود؟
- غضروف صفحه رشد چیست؟
- بستهشدن صفحه رشد چه ارتباطی با قد دارد؟
- آیا جراحی افزایش قد با بازکردن صفحه رشد انجام میشود؟
- چه زمانی درد مفصل نیاز به بررسی سریع دارد؟
- پرسشهای متداول درباره غضروف
- جمعبندی
- منابع علمی
غضروف در کدام قسمتهای بدن قرار دارد؟
غضروف فقط در مفاصل دیده نمیشود. نوع و ساختمان آن در قسمتهای مختلف بدن متناسب با کاری که انجام میدهد تفاوت دارد.
محلهای مهم غضروف عبارتاند از:
- سطح استخوانها در مفاصل متحرک
- لاله گوش و بخشی از مجرای گوش
- بینی
- حنجره و اپیگلوت
- نای و شاخههای اصلی آن
- محل اتصال دندهها به جناغ
- صفحه رشد استخوانهای کودکان و نوجوانان
- مینیسکهای زانو
- دیسکهای بینمهرهای
- محل اتصال دو استخوان لگن در جلوی بدن
تمام این ساختارها «غضروف» نامیده میشوند، اما نوع بافت، مقدار رشتههای کلاژن، انعطافپذیری و توان تحمل فشار در آنها یکسان نیست.
برای مشاهده محل استخوانها و مفاصل در بدن میتوانید مقاله اسکلت انسان را مطالعه کنید.
ساختمان غضروف از چه اجزایی تشکیل شده است؟
بافت غضروف در نگاه میکروسکوپی از دو بخش اصلی تشکیل میشود:
- سلولهای غضروفی
- ماتریکس خارجسلولی
برخلاف بسیاری از بافتها، حجم سلولها در غضروف کم است و بخش عمده بافت را ماتریکس تشکیل میدهد.
کندروبلاست چیست؟
کندروبلاستها سلولهای جوان و فعال غضروفی هستند. این سلولها موادی مانند کلاژن و اجزای ماتریکس را تولید میکنند.
با افزایش ماتریکس در اطراف سلول، کندروبلاست بهتدریج در فضای ایجادشده محصور میشود و به سلول بالغ غضروف یا کندروسیت تبدیل میشود.
کندروسیت چیست؟
کندروسیت سلول بالغ غضروف است. وظیفه آن فقط باقیماندن در بافت نیست؛ این سلول باید ترکیب ماتریکس اطراف خود را حفظ و در صورت نیاز اجزای آن را تجدید کند.
کندروسیتها در بخشهای مختلف غضروف شکل و آرایش یکسانی ندارند. در بعضی نواحی کشیدهتر و در قسمتهای عمیقتر گردتر دیده میشوند. گاهی نیز چند کندروسیت نزدیک یکدیگر قرار میگیرند که حاصل تقسیم یک سلول اولیه هستند.
لاکونا چیست؟
لاکونا فضای کوچکی در ماتریکس غضروف است که کندروسیت در آن قرار دارد.
در تصاویر میکروسکوپی ممکن است اطراف کندروسیت فضای خالی دیده شود. بخشی از این فاصله میتواند هنگام آمادهسازی نمونه ایجاد شده باشد، اما از نظر بافتشناسی، محل قرارگیری سلول در ماتریکس همان لاکونا نامیده میشود.
ماتریکس خارجسلولی چیست؟
ماتریکس مادهای است که فضای میان سلولهای غضروفی را پر میکند و بخش عمده حجم غضروف را میسازد.
اجزای مهم آن عبارتاند از:
- رشتههای کلاژن
- پروتئوگلیکانها
- گلیکوزآمینوگلیکانها
- اسید هیالورونیک
- آب
- پروتئینها و مواد زمینهای دیگر
نسبت این اجزا در انواع مختلف غضروف متفاوت است. به همین دلیل غضروف گوش بسیار انعطافپذیر است، درحالیکه فیبروغضروف موجود در مینیسک یا دیسک بینمهرهای مقاومت بیشتری در برابر فشار و کشش دارد.
اجزای ساختمان غضروف چه وظیفهای دارند؟
| جزء غضروف | وظیفه اصلی |
|---|---|
| کندروبلاست | تولید اولیه اجزای ماتریکس غضروف |
| کندروسیت | نگهداری و تنظیم ماتریکس موجود |
| لاکونا | فضای قرارگیری کندروسیت در ماتریکس |
| کلاژن | ایجاد استحکام و مقاومت در برابر کشش |
| پروتئوگلیکان | جذب و نگهداری آب و افزایش مقاومت در برابر فشار |
| آب | توزیع فشار و کمک به انعطافپذیری |
| رشتههای الاستیک | بازگشت بافت به شکل اولیه پس از خمشدن |
| پریکندریوم | پوشش و حمایت از بسیاری از غضروفها |
کلاژن چه نقشی در غضروف دارد؟
کلاژن شبکهای مقاوم درون ماتریکس ایجاد میکند. این شبکه مانع میشود غضروف زیر فشار یا کشش معمول بهراحتی پاره شود.
نوع کلاژن در تمام غضروفها یکسان نیست:
- در غضروف هیالین و الاستیک، کلاژن نوع ۲ غالب است.
- در فیبروغضروف، رشتههای متراکم کلاژن نوع ۱ بیشتر دیده میشوند.
- غضروف مفصلی علاوه بر کلاژن نوع ۲، مقدار کمتری از انواع دیگر کلاژن را نیز در شبکه خود دارد.
آرایش رشتهها نیز اهمیت دارد. در غضروف مفصلی، جهت رشتههای کلاژن از سطح تا بخشهای عمیق تغییر میکند تا بافت بتواند هم در برابر اصطکاک سطحی و هم در برابر فشار عمودی مقاومت کند.
پروتئوگلیکان و آب چگونه فشار را تحمل میکنند؟
پروتئوگلیکانها مولکولهای بزرگی هستند که توانایی جذب و نگهداری مقدار زیادی آب دارند. یکی از پروتئوگلیکانهای مهم غضروف، اَگرِکان است.
وقتی به غضروف فشار وارد میشود، بخشی از آب ماتریکس جابهجا میشود. پس از کاهش فشار، آب دوباره به بافت برمیگردد. این رفتار را میتوان تا حدودی به اسفنجی تشبیه کرد که با فشردهشدن آب از آن خارج و با برداشتن فشار دوباره پر میشود.
البته غضروف فقط یک اسفنج ساده نیست. شبکه کلاژن اجازه نمیدهد ماتریکس بیش از حد متورم شود و پروتئوگلیکانها نیز آب را درون این شبکه نگه میدارند. همکاری این اجزا باعث تحمل و توزیع فشار میشود.
پریکندریوم یا غضروفپوش چیست؟
بسیاری از غضروفها با لایهای از بافت همبند متراکم به نام پریکندریوم یا غضروفپوش احاطه شدهاند.
این پوشش دارای عروق خونی است و در تغذیه بخشهای خارجی غضروف نقش دارد. همچنین سلولهایی دارد که در دوران رشد میتوانند به تولید غضروف جدید کمک کنند.
پریکندریوم در همه غضروفها وجود ندارد. دو استثنای مهم عبارتاند از:
- غضروف مفصلی
- فیبروغضروف
غضروف مفصلی بهجای پریکندریوم از طریق مایع مفصلی و استخوان زیرین خود تغذیه میشود. فیبروغضروف نیز ساختار انتقالی میان بافت همبند متراکم و غضروف دارد و فاقد پریکندریوم است.
غضروف چگونه بدون رگ خونی زنده میماند؟
بافت غضروفی درون خود عروق خونی مستقیم ندارد. مواد غذایی، اکسیژن و مواد زائد از راه انتشار میان ماتریکس و بافتهای اطراف جابهجا میشوند.
منبع تغذیه بر اساس نوع غضروف متفاوت است:
- در غضروفهای دارای پریکندریوم، مواد غذایی از عروق این پوشش منتشر میشوند.
- در غضروف مفصلی، بخش مهمی از تغذیه از مایع مفصلی انجام میشود.
- بخشهای عمیق غضروف مفصلی میتوانند از ناحیه استخوان زیر غضروف نیز تبادل محدودی داشته باشند.
فشردهشدن و آزادشدن متناوب غضروف هنگام حرکت طبیعی مفصل به جابهجایی مایع کمک میکند. بیحرکتی کامل برای مدت طولانی، مانند فشار بیش از حد و مکرر، میتواند محیط طبیعی بافت را مختل کند.
چرا غضروف هم محکم و هم انعطافپذیر است؟
غضروف ویژگیهای خود را از ترکیب سلولها و ماتریکس به دست میآورد:
- کلاژن به بافت استحکام میدهد.
- پروتئوگلیکان و آب مقاومت در برابر فشار را ایجاد میکنند.
- رشتههای الاستیک در بعضی غضروفها امکان خمشدن و بازگشت به شکل اولیه را فراهم میکنند.
- مقدار اندک مواد معدنی باعث میشود غضروف نسبت به استخوان نرمتر باشد.
- آرایش متفاوت رشتهها باعث میشود هر نوع غضروف برای کار خاصی مناسب باشد.
ساختمان غضروف نمونه روشنی از ارتباط شکل و عملکرد در بدن است. فیبروغضروف رشتههای کلاژن بیشتری دارد، چون باید فشار و کشش زیادی را تحمل کند؛ غضروف الاستیک رشتههای ارتجاعی بیشتری دارد، چون باید بارها خم شود و شکل خود را بازیابد.
انواع غضروف کداماند؟
غضروفهای بدن در سه گروه اصلی قرار میگیرند:
- غضروف هیالین
- غضروف الاستیک
- فیبروغضروف
جدول مقایسه انواع غضروف
| نوع غضروف | ویژگی ساختمانی | محلهای مهم | وظیفه غالب |
|---|---|---|---|
| هیالین | کلاژن نوع ۲ و پروتئوگلیکان فراوان | مفاصل، نای، بینی، دندهها و صفحه رشد | حرکت نرم، تحمل فشار و رشد استخوان |
| الاستیک | کلاژن نوع ۲ همراه با رشتههای الاستیک | لاله گوش، اپیگلوت و بخشی از حنجره | حفظ شکل همراه با انعطاف |
| فیبروغضروف | دستههای متراکم کلاژن نوع ۱ | مینیسک، دیسک بینمهرهای و سمفیز پوبیس | تحمل فشار و کشش شدید |
غضروف هیالین چیست؟
غضروف هیالین رایجترین نوع غضروف در بدن است. واژه هیالین به ظاهر نسبتاً شفاف و شیشهای آن در بررسی بافتشناسی اشاره دارد.
ماتریکس این غضروف بیشتر از کلاژن نوع ۲ و پروتئوگلیکان تشکیل شده است. رشتههای کلاژن آن در رنگآمیزی معمول میکروسکوپی بهخوبی دیده نمیشوند و به همین دلیل زمینه بافت صافتر به نظر میرسد.
غضروف هیالین در این نواحی وجود دارد:
- سطح مفصلی استخوانها
- غضروفهای دندهای
- بینی
- حنجره
- نای
- صفحه رشد
غضروف مفصلی و غضروف صفحه رشد هر دو در خانواده غضروف هیالین قرار دارند، اما ساختمان و وظیفه آنها یکسان نیست.
غضروف الاستیک چیست؟
غضروف الاستیک از نظر سلولی شبیه غضروف هیالین است، اما شبکه متراکمی از رشتههای الاستیک نیز در ماتریکس آن وجود دارد.
این رشتهها باعث میشوند بافت خم شود و سپس به شکل اولیه بازگردد. به همین دلیل غضروف الاستیک در قسمتهایی دیده میشود که هم باید شکل خود را حفظ کنند و هم انعطاف داشته باشند؛ مانند:
- لاله گوش
- اپیگلوت
- بخشی از حنجره
- بخش غضروفی شیپور استاش
شیپور استاش گوش میانی را به پشت بینی و حلق متصل میکند و در متعادلکردن فشار گوش میانی نقش دارد. این مجرا مسئول انتقال صدا از گوش خارجی نیست.
فیبروغضروف چیست؟
فیبروغضروف مقاومترین نوع غضروف در برابر فشار و کشش است. ماتریکس آن مقدار زیادی کلاژن نوع ۱ دارد و کندروسیتها اغلب میان دستههای کلاژن قرار گرفتهاند.
فیبروغضروف در این محلها دیده میشود:
- مینیسکهای زانو
- حلقه بیرونی دیسکهای بینمهرهای
- سمفیز پوبیس در جلوی لگن
- بعضی دیسکها و لابرومهای مفصلی
- برخی نواحی اتصال تاندون یا رباط به استخوان
فیبروغضروف پریکندریوم ندارد و ساختمان آن میان غضروف هیالین و بافت همبند متراکم قرار میگیرد.
ساختمان غضروف مفصلی چگونه است؟
غضروف مفصلی لایه صاف و سفیدرنگی است که سطح انتهایی استخوانها را در بسیاری از مفاصل متحرک میپوشاند.
این لایه کمک میکند استخوانها با اصطکاک بسیار کم روی یکدیگر حرکت کنند و نیروی واردشده به مفصل در سطح وسیعتری توزیع شود. غضروف مفصلی عروق خونی، عصب و پریکندریوم ندارد.
غضروف مفصلی از سطح تا استخوان زیرین ساختمان یکسانی ندارد و به چهار ناحیه تقسیم میشود:
ناحیه سطحی
کندروسیتها تختتر و رشتههای کلاژن تقریباً موازی سطح مفصلاند. این آرایش به مقاومت در برابر نیروهای برشی و اصطکاک کمک میکند.
ناحیه میانی
سلولها گردتر میشوند و جهت رشتههای کلاژن نظم کمتری دارد. مقدار پروتئوگلیکان در این بخش بیشتر است و بافت نقش مهمی در تحمل فشار دارد.
ناحیه عمقی
رشتههای کلاژن بیشتر عمود بر سطح قرار میگیرند. این آرایش نیرو را به سمت استخوان زیر غضروف منتقل میکند.
ناحیه غضروف کلسیفیه
این ناحیه مرز میان غضروف نرمتر و استخوان زیرین است و به اتصال غضروف به استخوان کمک میکند.
تفاوت این لایهها باعث میشود غضروف مفصلی بتواند همزمان اصطکاک سطحی، فشار و انتقال نیرو به استخوان را مدیریت کند.
تفاوت غضروف مفصلی و مینیسک چیست؟
در زبان روزمره، گاهی هر دو ساختار «غضروف زانو» نامیده میشوند؛ اما یکی نیستند.
| غضروف مفصلی | مینیسک |
|---|---|
| سطح انتهایی استخوان ران، ساق و پشت کشکک را میپوشاند | میان استخوان ران و درشتنی قرار دارد |
| عمدتاً از غضروف هیالین ساخته شده است | از فیبروغضروف ساخته شده است |
| سطحی صاف برای حرکت مفصل ایجاد میکند | فشار را توزیع و به پایداری زانو کمک میکند |
| آسیب آن نقص غضروف مفصلی نام دارد | آسیب آن پارگی مینیسک نامیده میشود |
وقتی فردی میگوید «غضروف زانویم پاره شده»، ممکن است منظور او پارگی مینیسک باشد. پارگی مینیسک میتواند با درد، تورم، قفلشدن یا خالیکردن زانو همراه باشد. آسیب مینیسک و نقص غضروف مفصلی ممکن است همزمان وجود داشته باشند، اما روش تشخیص و درمان آنها یکسان نیست.
دیسک بینمهرهای غضروف است؟
دیسک بینمهرهای یک قطعه ساده و یکدست از غضروف نیست. این ساختار دو بخش اصلی دارد:
- حلقه بیرونی یا آنولوس فیبروزوس
- هسته ژلاتینی مرکزی یا نوکلئوس پولپوزوس
حلقه بیرونی دارای لایههای فیبری و فیبروغضروفی است و فشار را مهار میکند. هسته مرکزی آب بیشتری دارد و به توزیع نیرو کمک میکند.
در فتق دیسک، بخشی از ماده داخلی از میان ناحیه ضعیف یا آسیبدیده حلقه بیرونی بیرون میزند یا برجسته میشود. بنابراین تعبیر «پارهشدن یک غضروف ساده میان مهرهها» توضیح دقیقی از فتق دیسک نیست.
تفاوت غضروف با استخوان، رباط و تاندون چیست؟
این ساختارها در سیستم حرکتی کنار هم کار میکنند، اما ساختمان و وظیفه متفاوتی دارند.
| ساختار | تعریف ساده | وظیفه اصلی |
|---|---|---|
| غضروف | بافت همبند محکم و انعطافپذیر | کاهش اصطکاک، تحمل فشار و حفظ شکل |
| استخوان | بافت سخت و معدنی دارای عروق و اعصاب | حمایت، محافظت و انتقال نیرو |
| مفصل | محل ارتباط دو یا چند استخوان | ایجاد یا کنترل حرکت |
| رباط | نوار محکم بافت همبند | اتصال استخوان به استخوان |
| تاندون | بافت همبند مقاوم | اتصال عضله به استخوان |
| مینیسک | ساختار فیبروغضروفی داخل زانو | توزیع فشار و افزایش پایداری |
| مایع مفصلی | مایع داخل مفاصل سینوویال | روانکردن و تغذیه غضروف مفصلی |
اطلاعات بیشتر درباره همکاری این اجزا در مقاله سیستم حرکتی بدن انسان آمده است. صفحه سیستم حرکتی سایت نیز استخوان، عضله، رباط، تاندون و غضروف را بهعنوان اجزای مرتبط این مجموعه معرفی میکند.
آیا خود غضروف درد را احساس میکند؟
غضروف مفصلی درون خود پایانه عصبی ندارد. به همین دلیل آسیب محدود سطح غضروف الزاماً مستقیماً درد ایجاد نمیکند.
درد مفصل میتواند از ساختارهای اطراف منشأ بگیرد، از جمله:
- استخوان زیر غضروف
- پرده سینوویال
- کپسول مفصل
- رباطها
- تاندونها
- مینیسک
- عضلات اطراف
با پیشرفت آسیب غضروف، فشار روی استخوان زیرین و التهاب سایر اجزای مفصل بیشتر میشود و درد، تورم یا محدودیت حرکت ایجاد میکند. بنابراین شدت درد همیشه با اندازه ظاهری آسیب غضروف برابر نیست.
چرا غضروف دیر ترمیم میشود؟
توان ترمیم غضروف، بهخصوص غضروف مفصلی، محدود است. چند عامل در این موضوع نقش دارند:
- بافت غضروفی خونرسانی مستقیم ندارد.
- تعداد سلولهای غضروفی کم است.
- کندروسیتها داخل ماتریکس محصورند و جابهجایی محدودی دارند.
- غضروف مفصلی پریکندریوم ندارد.
- آسیبهای سطحی به استخوان و سلولهای ترمیمی زیر غضروف دسترسی پیدا نمیکنند.
- بافت دائماً تحت فشار و حرکت مفصل قرار دارد.
آسیبی که فقط به سطح غضروف محدود است با ضایعهای که به استخوان زیر غضروف رسیده، رفتار یکسانی ندارد. در آسیبهای عمیق، خون و سلولهای ترمیمی استخوان میتوانند وارد محل شوند؛ اما بافتی که تشکیل میشود همیشه از نظر دوام و ساختمان دقیقاً مانند غضروف هیالین طبیعی نیست.
آیا غضروف آسیبدیده دوباره ساخته میشود؟
پاسخ به نوع، محل، اندازه و عمق آسیب بستگی دارد.
غضروف گوش، مینیسک، صفحه رشد و غضروف مفصلی توان ترمیم یکسانی ندارند. حتی در خود مینیسک، بخش خارجی خونرسانی بیشتری از بخش داخلی دارد و بعضی پارگیهای ناحیه خارجی شانس ترمیم بهتری دارند.
آسیبهای کوچک غضروف مفصلی ممکن است برای مدت طولانی بیعلامت بمانند یا با کاهش فشار، فیزیوتراپی و اصلاح فعالیت کنترل شوند. نقصهای موضعی مشخص در بعضی بیماران جوان میتوانند با روشهای بازسازی غضروف درمان شوند.
روشهای جراحی احتمالی عبارتاند از:
- میکروفرکچر
- سوراخکاری استخوان زیر غضروف
- پیوند استئوکندرال از خود بیمار
- پیوند استئوکندرال از اهداکننده
- کاشت کندروسیتهای خود فرد
- روشهای مبتنی بر داربستهای بافتی
این درمانها برای همه بیماران مناسب نیستند. سن، اندازه و محل ضایعه، تعداد نواحی آسیبدیده، محور اندام، وضعیت مینیسک و رباطها و وجود آرتروز گسترده بر انتخاب روش اثر میگذارند.
ساییدگی غضروف همان آرتروز است؟
آرتروز فقط «ساییدهشدن یک لایه غضروف» نیست. این بیماری میتواند کل مفصل را درگیر کند؛ از جمله غضروف، استخوان زیر غضروف، پرده مفصل، رباطها و عضلات اطراف.
در آرتروز، سطح صاف غضروف بهتدریج زبرتر و نازکتر میشود. در مراحل پیشرفته، بخشهایی از استخوان زیر غضروف بیشتر در معرض فشار قرار میگیرند و تغییرات استخوانی نیز ایجاد میشود.
هر درد یا صدای زانو به معنی آرتروز نیست. تشخیص بر اساس شرح حال، معاینه و در صورت لزوم تصویربرداری انجام میشود.
آسیب غضروف چه علائمی دارد؟
خود غضروف عصب مستقیم ندارد، اما آسیب آن میتواند عملکرد سایر اجزای مفصل را مختل کند و با این علائم همراه شود:
- درد هنگام حرکت یا تحمل وزن
- تورم مفصل
- خشکی
- کاهش دامنه حرکت
- احساس گیرکردن یا قفلشدن
- صدای همراه با درد
- احساس خالیکردن مفصل
- کاهش توان انجام فعالیتهای ورزشی
- درد پس از نشستن یا بیحرکتی طولانی
این علائم فقط مختص آسیب غضروف نیستند. پارگی مینیسک، آسیب رباط، التهاب تاندون، شکستگی و بیماریهای التهابی مفصل نیز میتوانند نشانههای مشابهی ایجاد کنند.
چه عواملی به غضروف آسیب میزنند؟
عوامل آسیب غضروف را میتوان در چند گروه قرار داد:
ضربه و آسیب ورزشی
چرخش ناگهانی زانو، ضربه مستقیم، دررفتگی یا شکستگی داخل مفصل ممکن است غضروف را آسیب بزند.
فشار مکانیکی نامتعادل
انحراف محور پا، ناپایداری رباط، پارگی یا برداشتن بخشی از مینیسک میتواند فشار را روی یک قسمت مفصل بیشتر کند.
افزایش سن و تغییرات فرسایشی
ترکیب و توانایی نگهداری آب در ماتریکس غضروف با افزایش سن تغییر میکند. این تغییرات بهتنهایی بیماری نیستند، اما میتوانند حساسیت غضروف را در برابر آسیب افزایش دهند.
اضافهوزن
افزایش وزن، فشار مکانیکی روی مفاصل تحملکننده وزن را بیشتر میکند و میتواند علائم آرتروز زانو یا لگن را تشدید کند.
التهاب و بیماری مفصلی
بیماریهای التهابی، عفونت مفصل و بعضی اختلالات متابولیک میتوانند غضروف را تخریب کنند.
آسیب استخوان زیر غضروف
سلامت غضروف و استخوان زیر آن به یکدیگر وابسته است. شکستگی، نکروز یا تغییرات استخوان زیر غضروف میتواند عملکرد سطح مفصلی را مختل کند.
آسیب غضروف چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص فقط بر اساس محل درد انجام نمیشود. پزشک معمولاً سابقه آسیب، نحوه شروع علائم، وجود تورم، قفلشدن و فعالیتهایی را که درد را بیشتر میکنند بررسی میکند.
معاینه
در معاینه، دامنه حرکت، محل حساسیت، تورم، ثبات مفصل، محور اندام و قدرت عضلات ارزیابی میشوند.
رادیوگرافی
غضروف هیالین بهدلیل نداشتن مواد معدنی کافی در رادیوگرافی ساده بهطور مستقیم دیده نمیشود. بااینحال، عکس میتواند کاهش فاصله مفصلی، خارهای استخوانی، تغییر محور، شکستگی و تغییرات استخوان زیر غضروف را نشان دهد.
MRI
MRI برای بررسی بافتهای نرم از جمله غضروف مفصلی، مینیسک، رباط و تاندون کاربرد بیشتری دارد. این روش میتواند محل و وسعت بعضی ضایعات غضروفی را مشخص کند، اما نتیجه باید همراه با علائم و معاینه تفسیر شود.
آرتروسکوپی
در آرتروسکوپی، دوربین باریکی وارد مفصل میشود و جراح سطح غضروف و سایر اجزای داخل مفصل را مستقیم مشاهده میکند. آرتروسکوپی معمولاً فقط برای تشخیص ساده انجام نمیشود و بیشتر زمانی مطرح است که امکان درمان همزمان یک مشکل داخل مفصل وجود داشته باشد.
درمان آسیب غضروف چگونه انتخاب میشود؟
یک درمان واحد برای همه آسیبهای غضروفی وجود ندارد. برنامه درمان به محل، اندازه، عمق، علت آسیب و شرایط فرد بستگی دارد.
درمان غیرجراحی ممکن است شامل این موارد باشد:
- اصلاح فعالیتهای تشدیدکننده
- کنترل وزن
- فیزیوتراپی
- تقویت عضلات اطراف مفصل
- اصلاح دامنه حرکت
- استفاده موقت از وسیله کمکی
- درمان دارویی برای کنترل درد یا التهاب
- بررسی و اصلاح ناپایداری یا اختلال محور
فیزیوتراپی نمیتواند غضروف ازدسترفته را مستقیماً جایگزین کند، اما با تقویت عضلات، اصلاح الگوی حرکت و کاهش فشار نامتعادل میتواند درد و عملکرد مفصل را بهبود دهد. برای آشنایی با این فرایند، مقاله فیزیوتراپی چیست؟ و صفحه فیزیوتراپی بعد از جراحی قابل مطالعهاند.
جراحی بیشتر برای ضایعات موضعی مشخص، علائم پایدار، قفلشدن مکانیکی یا مشکلات همراهی مطرح میشود که با روشهای غیرجراحی کنترل نشدهاند.
غضروف صفحه رشد چیست؟
صفحه رشد یا فیز، ناحیهای غضروفی نزدیک انتهای استخوانهای بلند کودکان و نوجوانان است. این صفحه از نوع تخصصیافته غضروف هیالین است و رشد طولی استخوان در آن انجام میشود.
در صفحه رشد، سلولهای غضروفی تکثیر و بزرگ میشوند. سپس ماتریکس آنها کلسیفیه میشود و در سمت تنه استخوان با بافت استخوانی جایگزین میگردد. تکرار این فرایند باعث افزایش طول استخوان میشود.
غضروف صفحه رشد با غضروف مفصلی تفاوت دارد:
| غضروف صفحه رشد | غضروف مفصلی |
|---|---|
| مسئول رشد طولی استخوان است | سطح مفصل را میپوشاند |
| در کودکان و نوجوانان فعال است | در بزرگسالی نیز باقی میماند |
| در پایان رشد با استخوان جایگزین میشود | بهطور طبیعی به استخوان تبدیل نمیشود |
| میان اپیفیز و متافیز قرار دارد | روی سطح انتهایی استخوان قرار دارد |
جزئیات محل، زمان بستهشدن و آسیبهای این ناحیه در مقاله صفحه رشد چیست؟ توضیح داده شده است. صفحه رشد سایت نیز آن را ناحیهای غضروفی میان اپیفیز و متافیز معرفی میکند که با تکثیر سلولهای غضروفی، رشد طولی استخوان را امکانپذیر میسازد.
بستهشدن صفحه رشد چه ارتباطی با قد دارد؟
تا زمانی که صفحه رشد فعال است، طول استخوانهای بلند میتواند افزایش پیدا کند. با پایان بلوغ اسکلتی، غضروف صفحه رشد با استخوان جایگزین میشود و به خط اپیفیزی تبدیل میگردد. پس از بستهشدن کامل این صفحات، ورزش، مکمل یا دستگاه کششی نمیتواند آنها را دوباره فعال کند.
برای بررسی این موضوع میتوانید مطالب زیر را مطالعه کنید:
آیا جراحی افزایش قد با بازکردن صفحه رشد انجام میشود؟
خیر. در جراحی افزایش طول اندام، صفحه رشد بستهشده دوباره باز نمیشود.
در این روش، استخوان بالغ بهصورت کنترلشده برش داده میشود و دو بخش آن بهتدریج از هم فاصله میگیرند. بدن در فضای ایجادشده بافت استخوانی جدید میسازد. این فرایند «استخوانسازی کششی» نام دارد و با رشد طبیعی غضروف صفحه رشد تفاوت دارد.
توضیح کامل مراحل، محدودیتها و ریسکهای این درمان در صفحه عمل جراحی افزایش قد آمده است. این جراحی برای همه مناسب نیست و انتخاب استخوان، مقدار افزایش طول و امکان انجام آن به ارزیابی استخوان، مفصل، بافت نرم و سلامت عمومی بستگی دارد.
چه زمانی درد مفصل نیاز به بررسی سریع دارد؟
وجود یکی از این موارد نیازمند ارزیابی پزشکی است:
- درد شدید و ناگهانی پس از ضربه
- تورم زیاد یا سریع
- ناتوانی در ایستادن یا تحمل وزن
- قفلشدن مفصل
- تغییر شکل مفصل
- خالیکردن مکرر زانو
- محدودیت واضح حرکت
- درد مداوم یا رو به افزایش
- قرمزی و گرمی مفصل همراه با تب یا لرز
درد شدید و ناگهانی یک مفصل همراه با تورم، تغییر رنگ پوست یا تب میتواند نشانه عفونت مفصل باشد و باید سریع بررسی شود.
پرسشهای متداول درباره غضروف
آیا غضروف رگ خونی دارد؟
خیر. بافت غضروفی درون خود عروق خونی مستقیم ندارد. مواد غذایی از طریق انتشار از پریکندریوم، مایع مفصلی یا بافتهای اطراف به سلولها میرسند.
آیا غضروف عصب دارد؟
بافت غضروفی درون خود عصب مستقیم ندارد. درد مربوط به آسیب غضروف معمولاً از استخوان زیر غضروف، پرده مفصل و دیگر بافتهای اطراف ایجاد میشود.
سلول اصلی غضروف چیست؟
سلول بالغ غضروف کندروسیت نام دارد. این سلول داخل فضایی به نام لاکونا قرار میگیرد و ماتریکس اطراف خود را حفظ میکند.
غضروف از چه موادی ساخته شده است؟
غضروف از سلولهای غضروفی و ماتریکسی شامل کلاژن، پروتئوگلیکانها، گلیکوزآمینوگلیکانها و آب تشکیل شده است.
چرا غضروف دیر ترمیم میشود؟
نبود خونرسانی مستقیم، کمبودن تعداد سلولها، محصوربودن کندروسیتها در ماتریکس و نبود پریکندریوم در غضروف مفصلی، ترمیم را محدود میکنند.
آیا غضروف زانو دوباره رشد میکند؟
ترمیم طبیعی غضروف مفصلی محدود است. بعضی نقصهای موضعی را میتوان در بیماران منتخب با روشهای جراحی بازسازی کرد، اما بافت ترمیمشده همیشه دقیقاً مشابه غضروف طبیعی نیست.
آیا مینیسک همان غضروف مفصلی است؟
خیر. مینیسک ساختاری از فیبروغضروف است که میان استخوان ران و ساق قرار دارد. غضروف مفصلی از نوع هیالین است و سطح استخوانها را میپوشاند.
آیا صدای زانو نشانه ازبینرفتن غضروف است؟
از روی صدا بهتنهایی نمیتوان آسیب غضروف را تشخیص داد. صدا زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که با درد، تورم، قفلشدن، خالیکردن یا محدودیت حرکت همراه باشد.
آیا صفحه رشد نوعی غضروف است؟
بله. صفحه رشد ناحیهای تخصصیافته از غضروف هیالین است که رشد طولی استخوانهای کودک و نوجوان از آن انجام میشود.
آیا غضروف مفصلی همان صفحه رشد است؟
خیر. غضروف مفصلی سطح استخوان را در مفصل میپوشاند و پس از بلوغ باقی میماند. صفحه رشد درون استخوان در حال رشد قرار دارد و در پایان بلوغ با استخوان جایگزین میشود.
آیا ورزش غضروف را از بین میبرد؟
فعالیت بدنی متناسب برای سلامت مفصل و عضلات مفید است. آسیب بیشتر زمانی مطرح میشود که فشار از ظرفیت بافت بیشتر باشد، حرکت با تکنیک نادرست انجام شود، مفصل ناپایدار باشد یا فرد پس از آسیب بدون بازتوانی به فعالیت سنگین برگردد.
جمعبندی
غضروف بافتی همبند، محکم و انعطافپذیر است که از کندروسیتها و مقدار زیادی ماتریکس خارجسلولی تشکیل میشود. کلاژن به آن استحکام میدهد و پروتئوگلیکانها همراه با آب، فشار را جذب و توزیع میکنند.
غضروف هیالین برای حرکت نرم مفاصل و رشد طولی استخوان اهمیت دارد، غضروف الاستیک شکل گوش و بعضی اجزای حنجره را حفظ میکند و فیبروغضروف در مینیسک و دیسک بینمهرهای فشار و کشش بیشتری را تحمل میکند.
نبود خونرسانی مستقیم باعث میشود غضروف، بهخصوص غضروف مفصلی، توان ترمیم محدودی داشته باشد. بااینحال، هر درد یا صدای مفصل به معنی تخریب غضروف نیست و تشخیص باید بر اساس علائم، معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری انجام شود.
صفحه رشد نیز نوعی غضروف تخصصیافته است؛ اما پس از بستهشدن آن، افزایش طول طبیعی استخوان متوقف میشود. جراحی افزایش طول اندام این صفحه را باز نمیکند و از سازوکار متفاوتی به نام استخوانسازی کششی استفاده میکند.
منابع علمی
- NCBI Bookshelf: Anatomy, Cartilage.
- NCBI Bookshelf: Histology, Chondrocytes.
- OpenStax: Connective Tissue Supports and Protects.
- OpenStax: Bone Structure and Growth Plate.
- American Academy of Orthopaedic Surgeons: Articular Cartilage Restoration.
- American Academy of Orthopaedic Surgeons: Meniscus Tears.
- MedlinePlus: Osteoarthritis.
بازبینی پزشکی: دکتر نادر مطلبیزاده، جراح استخوان و مفاصل
شماره نظام پزشکی: ۳۱۳۶۸
آخرین بازبینی: مرداد ۱۴۰۵
این مطلب برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، تصویربرداری یا تشخیص پزشک نیست. روش انتخاب منابع و بازبینی مطالب پزشکی در صفحه سیاست تحریریه و بازبینی پزشکی توضیح داده شده است.