بازبینی پزشکی: دکتر نادر مطلبیزاده، جراح استخوان و مفاصل (ارتوپدی)
برای حمایت از ترمیم و استخوانسازی، اصلاح رژیم را پیش از جراحی آغاز کنید. در وعدههای اصلی منبع پروتئین بگنجانید، منابع غذایی کلسیم را در برنامه داشته باشید، سطح ویتامین D را طبق نظر تیم درمان پیگیری کنید، میوه و سبزی متنوع بخورید و آب کافی بنوشید. طبق پروتکل مرکز، مصرف هر نوع نوشیدنی الکلی از دو ماه پیش از جراحی تا پایان دوره درمان ممنوع است؛ نوشابه نیز مصرف نشود و شیرینی و فستفود باید محدود باشند.
رژیمهای بسیار کمکالری یا حذفکننده برای این دوره مناسب نیستند. اگر لبنیات، ماهی یا گروه دیگری از مواد غذایی را مصرف نمیکنید، پیش از عمل به تیم درمان اطلاع دهید. مکملهایی مانند کلسیم، ویتامین D، زینک، منیزیم، کلاژن یا روغن ماهی را نیز با هدف «تسریع جوشخوردن» خودسرانه شروع نکنید. هیچ غذا یا مکملی تضمین نمیکند استخوان تازه زودتر از روند طبیعی ترمیم استحکام پیدا کند.
تغذیه چه نقشی در استخوانسازی دارد؟
در جراحی افزایش قد، پس از برش کنترلشده استخوان، فاصله میان دو بخش بهتدریج بیشتر میشود و بدن در فضای ایجادشده بافت استخوانی تازه میسازد. این بافت سپس باید معدنی و مستحکم شود. همزمان، زخم جراحی ترمیم میشود و عضلات و دیگر بافتهای نرم با طول جدید سازگار میشوند.
غذا انرژی، اسیدهای آمینه، مواد معدنی و ویتامینهای لازم را در اختیار بدن میگذارد. نقش اصلی تغذیه، تأمین این نیازها و پیشگیری از کمبود و سوءتغذیه است. مرورهای علمی، سوءتغذیه را با افزایش خطر اختلال در جوشخوردن و عوارض همراه دانستهاند؛ با این حال، بهدلیل تفاوت زیاد مطالعات، نمیتوان یک غذای خاص یا ترکیب ثابتی از مکملها را برای همه تجویز کرد. مرور اختصاصی سلامت استخوان در افزایش طول اندام نیز بر ارزیابی وضعیت استخوان و اصلاح مشکلات قابلشناسایی تأکید دارد.
دکتر نادر مطلبیزاده: «در پیگیری افزایش طول، کمترشدن درد یا رسیدن به یک زمان تقویمی مشخص برای تأیید استحکام استخوان تازه کافی نیست. تصمیم درباره ادامه افزایش طول، وزنگذاری و تغییر وسیله کمکی با مقایسه تصاویر دورهای، معاینه، راستای استخوان و وضعیت ابزار انجام میشود.»
اصلاح رژیم را به بعد از عمل موکول نکنید
شروع رژیم لاغری سخت، روزهداری طولانی یا حذف ناگهانی چند گروه غذایی در آستانه جراحی میتواند دریافت انرژی و مواد مغذی را کاهش دهد. اگر بدن انرژی کافی دریافت نکند، حفظ عضله و تحمل فیزیوتراپی نیز دشوارتر میشود. انجمن جراحان ارتوپدی آمریکا توصیه میکند وضعیت تغذیه پیش از جراحی بررسی و کمبودهای شناساییشده اصلاح شوند.
پیش از عمل، فهرست غذاهایی را که نمیخورید، مکملها و فرآوردههای گیاهی، حساسیتها و مشکلاتی مانند عدم تحمل لاکتوز، کماشتهایی، کاهش وزن ناخواسته، دیابت، بیماری کلیه یا کبد و اختلالات گوارشی در اختیار تیم درمان قرار دهید. میزان و الگوی مصرف فعلی یا قبلی الکل را نیز صادقانه اعلام کنید. این اطلاعات نشان میدهند رژیم معمول شما کافی است یا به آزمایش تکمیلی، ارزیابی متخصص تغذیه یا برنامه پزشکی برای قطع ایمن الکل نیاز دارید.
سیاست پذیرش مرکز درباره رژیمهای حذفی
دکتر نادر مطلبیزاده: «اصلاح تغذیه را به بعد از عمل موکول نمیکنیم. پیش از پذیرش باید مطمئن شویم بیمار میتواند یک رژیم متنوع و قابلادامه داشته باشد. در پروتکل فعلی مرکز، داوطلبان گیاهخوار پذیرفته نمیشوند و حذف لبنیات یا ماهی نیز باید پیش از جراحی بررسی و اصلاح شود.»
این معیار به پروتکل مرکز بینالمللی جراحی افزایش قد ایران مربوط است و حکم عمومی درباره همه رژیمهای گیاهخواری یا روش تمام جراحان نیست. اگر رژیم شما محدودیت مذهبی، اخلاقی یا پزشکی دارد یا ماده غذایی مشخصی را بهدلیل حساسیت حذف کردهاید، آن را در ارزیابی اولیه پنهان نکنید. تیم درمان باید پیش از تصمیمگیری بداند که آیا برنامه غذایی موردنیاز مرکز برای شما قابل اجراست.
یک وعده مناسب چه اجزایی دارد؟
بهجای دنبالکردن فهرستی بلند از مکملها، وعدههای روزانه را طوری تنظیم کنید که چند نیاز را همزمان پوشش دهند.
| نیاز عملی | انتخابهای غذایی | نمونه قابلاجرا |
|---|---|---|
| پروتئین و حفظ عضله | مرغ، گوشت کمچرب، ماهی، تخممرغ، شیر، ماست و پنیر؛ حبوبات و مغزها بهعنوان اجزای تکمیلی برنامه | مرغ با برنج و سبزیجات؛ تخممرغ با نان و پنیر؛ ماهی با سیبزمینی و سالاد |
| کلسیم و مواد لازم برای معدنیشدن | شیر، ماست، پنیر و غذاهای غنیشدهای که مقدار ماده افزودهشده روی برچسب آنها مشخص است | ماست کنار غذای اصلی؛ شیر همراه صبحانه یا میانوعده، در صورت تحمل |
| ویتامین C و دیگر ریزمغذیها | فلفل دلمهای، مرکبات، کیوی، گوجه، کلم، بروکلی و سبزیهای متنوع | میوه کامل بهجای نوشیدنی شیرین؛ سالاد یا سبزی پخته کنار وعده |
| انرژی کافی و چربیهای مفید | برنج، نان، سیبزمینی، غلات کامل، روغن زیتون و مقدار متناسبی از مغزها و دانهها | افزودن نان یا برنج به وعده پروتئینی؛ استفاده متعادل از روغن زیتون در سالاد |
گنجاندن پروتئین در وعدههای اصلی، از تکیه بر یک وعده بسیار سنگین در پایان روز عملیتر است. مقدار موردنیاز برای همه یکسان نیست و به وزن، وضعیت عضله، میزان فعالیت، مرحله درمان و عملکرد کلیه و کبد بستگی دارد؛ به همین دلیل نمیتوان یک عدد یا نسخه واحد برای همه پیشنهاد کرد.
کلسیم بخشی از ساختار استخوان است و ویتامین D به جذب و تنظیم آن کمک میکند. در فردی که کمبود مشخصی ندارد، شواهد نشان نمیدهد مصرف خودسرانه ویتامین D بهتنهایی جوشخوردن شکستگی را بهطور معناداری سریعتر کند. در این مرکز، سطح ویتامین D در ویزیتهای دورهای پایش میشود و در صورت نیاز، پزشک برای اصلاح آن مکمل تجویز میکند. دوز فقط بر اساس پرونده فردی تعیین میشود.
میوهها و سبزیهای متنوع نیز ویتامین C و بخشی از منیزیم، ویتامین K و دیگر ریزمغذیها را تأمین میکنند. برای بیشتر افراد، دریافت این مواد از یک رژیم متنوع، ایمنتر و منطقیتر از مصرف چند قرص جداگانه است.
آب کافی و مدیریت کماشتهایی
آب را در طول روز و بهصورت منظم بنوشید و منتظر تشنگی شدید نمانید. نیاز به مایعات با دما، فعالیت، تب، تعریق، اسهال و بیماریهای زمینهای تغییر میکند؛ بنابراین نمیتوان مقدار ثابتی برای همه تعیین کرد. اگر بهدلیل بیماری قلبی یا کلیوی محدودیت مایعات دارید، دستور پزشک خود را رعایت کنید.
در روزهای نخست پس از جراحی، کماشتهایی ممکن است غذاخوردن را دشوار کند. وعدههای کوچکتر و مغذی—مانند ماست و میوه، تخممرغ و نان، شیر در صورت تحمل، یا سوپ حاوی مرغ یا گوشت و سبزیجات—معمولاً از یک بشقاب بزرگ قابلتحملترند. اگر داروی مسکن باعث تهوع یا یبوست شده است، آن را خودسرانه قطع نکنید. موضوع را به تیم درمان بگویید تا دارو و برنامه آب، فیبر و غذا متناسب با وضعیت شما بررسی شود.
چه چیزهایی حذف یا محدود شوند؟
الکل از دو ماه پیش از جراحی تا پایان درمان ممنوع است
دکتر نادر مطلبیزاده: «در پروتکل مرکز، بیمار نباید از دو ماه پیش از جراحی تا پایان دوره درمان هیچ نوشیدنی الکلی مصرف کند. الکل میتواند فرایند تشکیل و ترمیم استخوان را مختل کند و ترکیب آن با بعضی داروهای پس از عمل نیز خطرناک است؛ به همین دلیل این محدودیت به نوع خاصی از نوشیدنی یا چند روز اطراف جراحی محدود نمیشود.»
بازه دوماهه، قاعده اختصاصی این مرکز برای آمادگی جراحی و ادامه درمان است و نباید آن را بدون پشتوانه به همه جراحیهای ارتوپدی تعمیم داد. شواهد علمی نشان میدهند مصرف مزمن یا سنگین الکل میتواند عملکرد سلولهای استخوانساز، بازسازی استخوان و ترمیم شکستگی را مختل کند. الکل با برخی داروهای دوره جراحی نیز تداخل خطرناک دارد؛ همراهی آن با داروهای مخدر ضد درد میتواند اثر آرامبخشی و خطر مسمومیت را افزایش دهد و مصرف همزمان آن با بعضی مسکنها احتمال آسیب کبدی یا خونریزی گوارشی را بیشتر میکند.
اگر برای مدتی طولانی و به مقدار زیاد الکل مصرف کردهاید یا هنگام کاهش مصرف دچار لرزش، تعریق، اضطراب، تهوع یا تپش قلب میشوید، آن را ناگهانی و بدون نظارت پزشکی قطع نکنید. ترک ناگهانی در فرد وابسته میتواند باعث تشنج، گیجی و عوارض تهدیدکننده حیات شود. پیش از آغاز بازه دوماهه، موضوع را محرمانه با پزشک در میان بگذارید تا قطع مصرف با برنامهای ایمن انجام شود؛ ممکن است جراحی تا تکمیل این فرایند به تعویق بیفتد.
نوشابه، شیرینی و فستفود
طبق برنامه مرکز، نوشابه و دیگر نوشیدنیهای گازدار مصرف نمیشوند و شیرینی، غذاهای بسیار چرب و فستفودهایی مانند پیتزا باید محدود باشند. این خوراکیها بهراحتی جای وعدههای حاوی پروتئین، لبنیات، میوه و سبزی را میگیرند و کنترل انرژی دریافتی را دشوار میکنند. مسئله اصلی، الگوی غذایی تکرارشوندهای است که جای غذاهای مغذی موردنیاز بدن را میگیرد.
محدودکردن فستفود به معنای حذف همه چربیها یا کربوهیدراتها نیست. بدن برای ترمیم و شرکت در فیزیوتراپی به انرژی نیاز دارد. اگر در دوره کمتحرکی نگران افزایش وزن هستید، حجم و ترکیب وعدهها را با متخصص تنظیم کنید و سراغ رژیمهای سخت نروید.
مکمل فقط بر اساس نیاز فردی
مکمل زمانی لازم میشود که کمبود یا خطر کمبود، دریافت ناکافی، اختلال جذب یا نیاز پزشکی مشخصی وجود داشته باشد. غذا باید پایه برنامه باقی بماند. حتی درباره ویتامین D، مرور نظاممند مطالعات شکستگی نشان داده است که مصرف مکمل بهتنهایی در جمعیتهای بررسیشده اثر اندکی بر جوشخوردن یا پیامدهای عملکردی داشته است. این یافته اهمیت درمان کمبود اثباتشده را نفی نمیکند، اما از ادعای «هرچه بیشتر، ترمیم سریعتر» نیز پشتیبانی نمیکند.
مصرف بیشازحد ویتامین D میتواند کلسیم خون را بالا ببرد و به کلیه و قلب آسیب برساند. مکمل کلسیم نیز در جذب برخی داروهای تیروئید و آنتیبیوتیکها اختلال ایجاد میکند. تغییر ناگهانی دریافت ویتامین K برای مصرفکنندگان وارفارین و داروهای مشابه خطرناک است. بیماری کلیه، سابقه سنگ کلیه، پرکاری پاراتیروئید، بیماری کبد، اختلال جذب و مصرف داروهای ادرارآور یا کورتونی نیز به تصمیمگیری جداگانه درباره مکمل نیاز دارند.
تمام مکملها—از جمله فرآوردههای گیاهی، پودرهای ورزشی و بستههای موسوم به «ترمیم استخوان»—را به پزشک و تیم درمان اعلام کنید. این مقاله جایگزین تجویز فردی پزشک یا متخصص تغذیه نیست.
تغذیه جای پیگیری و فیزیوتراپی را نمیگیرد
کیفیت استخوان تازه فقط به غذا وابسته نیست. ثبات استخوان و ابزار، خونرسانی، سرعت و ریتم افزایش طول، وجود عفونت، بیماریهای متابولیک، مصرف نیکوتین، میزان مجاز وزنگذاری و همکاری با برنامه توانبخشی هم اثر دارند. فیزیوتراپی پس از جراحی افزایش قد باید طبق برنامه اختصاصی ساق یا ران ادامه پیدا کند؛ پروتئین یا مکمل نمیتواند کوتاهی عضله یا محدودیت مفصل را جبران کند.
چه زمانی با تیم درمان تماس بگیریم؟
در موارد زیر همان روز با تیم درمان تماس بگیرید:
- استفراغ مکرر یا ناتوانی در نگهداشتن مایعات؛
- کاهش واضح ادرار، سرگیجه یا گیجی؛
- کماشتهایی مداوم یا کاهش ناخواسته وزن؛
- تب و لرز، قرمزی در حال گسترش یا ترشح زخم.
تنگی نفس، درد قفسه سینه، غش، تورم ناگهانی یک پا، درد شدید و نامتناسب، ضعف یا بیحسی جدید، یا سردی و تغییر رنگ اندام به ارزیابی فوری نیاز دارند. این علائم با تغییر رژیم درمان نمیشوند. توضیح کاملتر در صفحه عوارض و علائم هشدار جراحی افزایش قد آمده است.
اگر هنوز پیش از عمل هستید، اصلاح رژیم را بخشی از آمادهسازی پرونده بدانید. فهرست محدودیتهای غذایی، مکملها، داروها و نتایج آزمایشهای موجود را در ارزیابی اولیه ارائه کنید. معیارهای کاندیدبودن و مراحل بررسی در راهنمای عمل جراحی افزایش قد توضیح داده شدهاند؛ برنامه تغذیه و مکمل احتمالی پس از بررسی پزشکی تعیین میشود.
شفافیت: این مقاله در وبسایت مرکز ارائهدهنده خدمات جراحی افزایش قد منتشر میشود و مرکز از مراجعه بیمار منفعت تجاری دارد. محتوای آموزشی جایگزین بررسی مستقل صلاحیت، دریافت توضیح کامل عوارض یا نظر دوم نیست.
منابع
- Iobst C, Bafor A, Herzenberg JE. Importance of bone health in bone lengthening. 2024
- Weimann A, et al. ESPEN guideline on clinical nutrition in surgery. 2025
- American Academy of Orthopaedic Surgeons: Nonunions — Bone Healing and Nutrition
- American Academy of Orthopaedic Surgeons: Preparing for Orthopaedic Surgery — Diet and Nutrition
- NIH Office of Dietary Supplements: Vitamin D — Fact Sheet for Health Professionals
- NIH Office of Dietary Supplements: Calcium — Fact Sheet for Health Professionals
- NIH Office of Dietary Supplements: Vitamin K — Fact Sheet for Health Professionals
- National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism: Alcohol’s Effects on the Body
- National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism: Using Alcohol to Relieve Pain — Risks and Medication Interactions
- Eby JM, Sharieh F, Callaci JJ. Impact of Alcohol on Bone Health, Homeostasis and Fracture Repair
- NIAAA: To Cut Down or to Quit — Alcohol Withdrawal Warning
- Gatt T, et al. The Effect of Vitamin D Supplementation for Bone Healing in Fracture Patients: A Systematic Review. 2023
- Velasquez-Hammerle MV, et al. Mapping the evidence: Effects of malnutrition and sarcopenia on fracture healing. 2026