شکستگی مهرههای سینهای و کمری میتواند از یک شکستگی فشاری پایدار تا آسیبی ناپایدار همراه با فشار بر نخاع یا ریشههای عصبی متغیر باشد. پس از تصادف، سقوط یا ضربه شدید، وجود درد در میانه پشت یا کمر را جدی بگیرید؛ حتی اگر فرد هنوز قادر به حرکتدادن پاها یا راهرفتن باشد.
بیمار را ننشانید، راه نبرید و برای بررسی درد، ستون فقرات او را خم یا ماساژ ندهید. جز در صورت وجود خطر فوری در محیط، از جابهجایی غیرضروری خودداری کنید و با اورژانس تماس بگیرید. در ایران میتوان با شماره ۱۱۵ تماس گرفت. راهنمای NICE درباره آسیب مشکوک ستون فقرات نیز بر محدودکردن حرکت ستون فقرات تا زمان ارزیابی ایمن تأکید دارد.
شکستگی مهره سینهای و کمری در کدام قسمت رخ میدهد؟
مهرههای سینهای بخش میانی پشت و مهرههای کمری بخش پایین کمر را تشکیل میدهند. محل اتصال این دو ناحیه، یعنی ناحیه سینهایـکمری، هنگام ضربه فشار زیادی تحمل میکند و یکی از محلهای شایع شکستگی است.
نخاع در کانال ستون فقرات قرار دارد و پیامهای عصبی را میان مغز و بدن منتقل میکند. در بخش پایینتر، مجموعهای از ریشههای عصبی ادامه این مسیر را بر عهده دارند. به همین دلیل، جابهجایی مهره یا ورود قطعات استخوانی به کانال ممکن است علاوه بر درد، قدرت و حس پاها یا کنترل مثانه و روده را نیز مختل کند.
چه علائمی به ارزیابی اورژانسی نیاز دارند؟
پس از ضربه، هرکدام از علائم زیر میتواند نشانه آسیب جدی ستون فقرات یا اعصاب باشد:
- ضعف، سنگینی یا ناتوانی جدید در حرکتدادن یک یا هر دو پا
- بیحسی، گزگز یا کاهش حس پاها
- بیحسی اطراف باسن، بین پاها یا ناحیه تناسلی؛ موسوم به بیحسی زینی
- ناتوانی در ادرارکردن، بیاختیاری جدید ادرار یا از دستدادن کنترل مدفوع
- درد شدید یا روبهافزایش پشت و کمر پس از تصادف یا سقوط
- تغییر شکل واضح ستون فقرات
- کاهش سطح هوشیاری، تنگی نفس یا وجود آسیب همزمان در سر، قفسه سینه یا شکم
اختلال ادرار و مدفوع همراه با بیحسی زینی یا ضعف پاها ممکن است با فشردگی شدید ریشههای عصبی همراه باشد و به ارزیابی فوری نیاز دارد. آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا این وضعیت را یک اورژانس جراحی میداند.
توانایی راهرفتن پس از ضربه، شکستگی مهره یا ناپایداری ستون فقرات را رد نمیکند. تا زمانی که معاینه و تصویربرداری انجام نشده است، نباید از بیمار خواست برای آزمایش وضعیت خود بنشیند یا راه برود.
علت شکستگی ستون فقرات سینهای و کمری
تصادف خودرو یا موتورسیکلت، سقوط از ارتفاع، آسیب ورزشی و ضربه مستقیم از علل مهم شکستگیهای پرانرژی هستند. در این حوادث باید احتمال آسیبهای همزمان نیز بررسی شود؛ گاهی درد ناشی از آسیب سر، قفسه سینه، شکم یا اندامها درد ستون فقرات را پنهان میکند.
در استخوان ضعیف، نیروی بسیار کمتری برای ایجاد شکستگی لازم است. فرد مبتلا به پوکی استخوان ممکن است پس از افتادن از حالت ایستاده، بلندکردن جسم، چرخش بدن یا حتی بدون حادثه مشخص دچار شکستگی فشاری مهره شود. تومورهای استخوانی و برخی بیماریهای دیگر نیز میتوانند مقاومت مهره را کاهش دهند.
درد ناگهانی و موضعی پشت یا کمر پس از یک اتفاق ظاهراً خفیف، بهخصوص در فرد مسن یا دارای سابقه پوکی استخوان یا سرطان، نیازمند ارزیابی پزشکی است. اگر ضعف، بیحسی یا اختلال ادرار و مدفوع وجود داشته باشد، مراجعه باید اورژانسی باشد.
انواع مهم شکستگی و مفهوم پایداری
شکستگی پایدار یعنی مهرهها در برابر نیروهای معمول، تمایل قابلتوجهی به جابهجایی خطرناک ندارند. در شکستگی ناپایدار، آسیب استخوانها یا رباطهای نگهدارنده ممکن است باعث تغییر شکل، جابهجایی یا صدمه عصبی شود.
| الگوی شکستگی | ویژگی اصلی | وضعیت احتمالی |
|---|---|---|
| شکستگی فشاری یا گوهای | قسمت جلوی جسم مهره کوتاه و فشرده میشود | اغلب پایدار است، اما باید دیواره پشتی، رباطها و وضعیت عصبی بررسی شوند |
| شکستگی ترکیدگی (Burst) | جسم مهره در اثر فشار شدید در چند جهت میشکند و قطعات ممکن است به کانال نزدیک شوند | میتواند پایدار یا ناپایدار باشد |
| شکستگی خمشیـکششی (Chance) | بخشهای پشتی ستون فقرات و گاهی رباطها از یکدیگر باز میشوند | اغلب ناپایدار است |
| شکستگیـدررفتگی | یک مهره نسبت به مهره مجاور جابهجا میشود | ناپایدار و دارای خطر بالاتر آسیب عصبی است |
| شکستگی زائده عرضی | بخش جانبی مهره میشکند | معمولاً پایداری ستون فقرات را مختل نمیکند، اما مکانیسم ضربه و آسیبهای همراه باید بررسی شوند |
در ارزیابی دکتر مطلبیزاده، نام شکستگی بهتنهایی تعیینکننده درمان نیست؛ وضعیت عصبی بیمار، سلامت رباطها، همراستایی مهرهها و میزان درگیری کانال باید همراه با الگوی شکستگی بررسی شوند.
علائم شکستگی مهره
درد موضعی پشت یا کمر شایعترین علامت است. درد معمولاً با تغییر وضعیت، نشستن، ایستادن، سرفه یا حرکت بیشتر میشود. حساسیت روی مهره، گرفتگی عضلات و محدودشدن حرکت نیز ممکن است وجود داشته باشد.
فشار بر نخاع یا ریشههای عصبی میتواند به درد منتشرشونده، گزگز، بیحسی یا ضعف پاها منجر شود. محل و شدت علائم عصبی به سطح شکستگی و میزان فشار بستگی دارد.
شکستگیهای فشاری ناشی از پوکی استخوان همیشه با حادثه واضح همراه نیستند. بعضی افراد فقط درد جدید پشت، کاهش تدریجی قد یا خمیدگی بیشتر ستون فقرات را تجربه میکنند و در تعدادی نیز شکستگی هنگام تصویربرداری به دلیل دیگری کشف میشود.
تشخیص چگونه انجام میشود؟
در آسیب پرانرژی، ابتدا تنفس، گردش خون، سطح هوشیاری و آسیبهای تهدیدکننده حیات بررسی میشوند. سپس پزشک قدرت عضلات، حس اندامها، رفلکسها و عملکرد مثانه و روده را ارزیابی میکند.
تصویربرداری براساس مکانیسم آسیب و یافتههای معاینه انتخاب میشود:
سیتیاسکن: در بسیاری از آسیبهای حاد، تصویر دقیقی از شکستگی استخوان، جابهجایی قطعات، همراستایی مهرهها و درگیری کانال ارائه میدهد. طبق معیارهای کالج رادیولوژی آمریکا برای تروما حاد ستون فقرات، CT در تشخیص شکستگیهای ناشی از ضربه حساستر از رادیوگرافی ساده است.
امآرآی: نخاع، ریشههای عصبی، دیسکها و رباطها را بهتر نشان میدهد. وجود علائم عصبی، احتمال آسیب رباطی یا ناهماهنگی میان معاینه و یافتههای CT از دلایلی است که پزشک ممکن است MRI درخواست کند.
رادیوگرافی: در بعضی شرایط، بهویژه برای ارزیابی شکستگیهای فشاری یا پیگیری همراستایی مهرهها، کاربرد دارد. بااینحال، طبیعیبودن عکس ساده در فردی که مکانیسم آسیب یا علائم نگرانکننده دارد، همیشه برای کنارگذاشتن شکستگی کافی نیست.
در شکستگی پس از ضربه خفیف، پزشک ممکن است علاوه بر تعیین جدید یا قدیمیبودن شکستگی، تراکم استخوان و علتهای ضعف استخوان را نیز بررسی کند.
چه زمانی درمان بدون جراحی امکانپذیر است؟
شکستگی پایدار، نبود آسیب عصبی و قابلقبولبودن همراستایی ستون فقرات میتواند امکان درمان غیرجراحی را فراهم کند. برنامه درمان ممکن است شامل داروی کنترل درد با تجویز پزشک، بریس مناسب برای بعضی بیماران، محدودیت موقت برخی حرکات و آغاز تدریجی فعالیت تحت نظر تیم درمان باشد.
بریس برای همه شکستگیها لازم نیست و نوع، اندازه و مدت استفاده آن باید بر اساس تصویر و وضعیت بیمار تعیین شود. تهیه خودسرانه کمربند طبی، سفتبستن آن یا استفاده طولانی بدون پیگیری ممکن است به ضعف عضلات، زخم فشاری یا تأخیر در تشخیص ناپایداری منجر شود.
استراحت مطلق و طولانی نیز راهحل عمومی نیست. بیحرکتی میتواند خطر لخته خون، مشکلات تنفسی، زخم فشاری و کاهش قدرت عضلات را افزایش دهد. زمان نشستن، راهرفتن و شروع فیزیوتراپی باید توسط پزشک تعیین شود.
تا پیش از اجازه تیم درمان، از بلندکردن جسم، خموراستشدن مکرر، چرخاندن تنه، ورزش و دستکاری یا ماساژ عمیق ستون فقرات خودداری کنید.
چه زمانی جراحی مطرح میشود؟
جراحی بیشتر در مواردی بررسی میشود که شکستگی ناپایدار باشد، مهرهها جابهجا شده باشند، تغییر شکل قابلتوجه یا روبهپیشرفت وجود داشته باشد یا نخاع و ریشههای عصبی تحت فشار قرار گرفته باشند. شکستگیـدررفتگی و بعضی شکستگیهای ترکیدگی یا خمشیـکششی نیز احتمال بیشتری برای درمان جراحی دارند.
هدف جراحی، ایجاد پایداری، اصلاح همراستایی و در صورت نیاز برداشتن فشار از روی نخاع یا اعصاب است. پیچ، میله یا سایر ابزارهای تثبیت ممکن است به کار روند، اما مسیر و وسعت عمل به سطح آسیب، کیفیت استخوان، وضعیت عصبی و بیماریهای همراه بستگی دارد.
کیفوپلاستی و ورتبروپلاستی که با تزریق سیمان استخوانی انجام میشوند، با تثبیت جراحی یک شکستگی ناپایدار ناشی از تصادف یکسان نیستند. این روشها فقط در برخی شکستگیهای فشاری دردناک و پس از ارزیابی دقیق مطرح میشوند.
شکستگی ناشی از پوکی استخوان را فقط بهعنوان کمردرد درمان نکنید
شکستگی فشاری مهره ممکن است نخستین نشانه ضعف استخوان باشد. در این وضعیت، کنترل درد بدون بررسی علت شکستگی کافی نیست. ارزیابی تراکم استخوان، احتمال شکستگیهای قبلی و عوامل مؤثر بر سلامت استخوان میتواند به پیشگیری از شکستگی بعدی کمک کند. برای آشنایی بیشتر میتوانید مطلب تفاوت استئوپنی و پوکی استخوان را بخوانید.
وقتی مهره با یک ضربه خفیف میشکند، درمان نباید به کاهش درد محدود شود. علت ضعف استخوان نیز باید بررسی شود؛ وگرنه عامل زمینهای همچنان باقی میماند.
روند بهبود به چه عواملی بستگی دارد؟
نوع و پایداری شکستگی، سلامت عصبی، سن، کیفیت استخوان، بیماریهای همراه و رعایت برنامه توانبخشی بر بهبود اثر میگذارند. درد ممکن است زودتر از ترمیم کامل استخوان کاهش پیدا کند؛ بنابراین کاهش درد بهتنهایی مجوز بازگشت به فعالیت سنگین نیست.
ویزیت و تصویربرداری پیگیری برای اطمینان از حفظ همراستایی مهره اهمیت دارد. برنامه توانبخشی معمولاً روی راهرفتن ایمن، حفظ قدرت اندامها، بهبود تعادل و بازگشت تدریجی به فعالیت تمرکز میکند.
در دوره درمان، بروز ضعف یا بیحسی جدید، اختلال ادرار و مدفوع، افزایش ناگهانی درد یا تغییر شکل ستون فقرات نیازمند ارزیابی فوری است. تنگی نفس ناگهانی یا درد و تورم یکطرفه ساق نیز میتواند نشانه عارضه ناشی از بیحرکتی باشد و نباید تا نوبت بعدی ویزیت منتظر ماند.
هنگام مراجعه چه اطلاعاتی همراه داشته باشید؟
تصاویر CT، MRI و رادیوگرافی را همراه گزارش مکتوب آنها ببرید؛ گزارش بهتنهایی جای مشاهده تصاویر را نمیگیرد. فهرست داروها، سابقه پوکی استخوان یا سرطان، نحوه وقوع آسیب و زمان شروع علائم نیز برای تصمیمگیری اهمیت دارد.
از پزشک بپرسید شکستگی در کدام مهره قرار دارد، پایدار است یا ناپایدار، آیا کانال یا رباطها درگیر شدهاند، چه حرکاتی مجازند و آیا به بریس، تصویربرداری پیگیری یا بررسی تراکم استخوان نیاز دارید. انتخاب میان مراقبت غیرجراحی و عمل باید پس از معاینه توسط متخصص ستون فقرات یا جراح مغز و اعصاب انجام شود.
منابع
- Fractures of the Thoracic and Lumbar Spine — American Academy of Orthopaedic Surgeons
- Spinal Injury: Assessment and Initial Management — NICE Guideline NG41
- Acute Spinal Trauma — American College of Radiology
- Cauda Equina Syndrome — American Academy of Orthopaedic Surgeons
- Osteoporosis and Spinal Fractures — American Academy of Orthopaedic Surgeons
این صفحه توسط دکتر نادر مطلبی زاده، جراح استخوان و مفاصل (ارتوپدی)، بازبینی پزشکی شده است. شماره نظام پزشکی: ۳۱۳۶۸. حوزهٔ تمرکز: جراحی افزایش قد (Limb Lengthening) و اصلاح ناهنجاریهای اندام.
پروفایل نظام پزشکی
ارجاع علمی: لینک PubMed/ResearchGate
زبانها: فارسی، انگلیسی، عربی
آخرین بازبینی پزشکی: ۱۴۰۵/۰۵/۱۹
اطلاعات این صفحه جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین معاینهٔ فردی نیست.
شفافیت محتوای پزشکی: این مرکز ارائهدهنده خدمات جراحی معرفیشده در همین صفحه است. فرایند انتخاب منابع، بازبینی پزشکی، اصلاح خطاها و نحوه اعلام تعارض منافع در سیاست تحریریه و بازبینی پزشکی توضیح داده شده است.