دستگاه ایلیزاروف یک فیکساتور خارجی حلقوی است که بیرون دست یا پا قرار میگیرد و با سیمهای کششی یا نیمپینهای فلزی به استخوان متصل میشود. این دستگاه میتواند استخوان را ثابت نگه دارد، انحراف آن را بهتدریج اصلاح کند یا شرایط لازم برای افزایش طول و بازسازی استخوان را فراهم سازد.
ایلیزاروف فقط «دستگاه افزایش قد» نیست. از این سیستم در بعضی شکستگیهای پیچیده، جوشنخوردن یا بدجوشخوردن استخوان، عفونت و نقص استخوان، اختلاف طول اندام و ناهنجاریهای اسکلتی نیز استفاده میشود. نوع فریم، مقدار مجاز تحمل وزن، برنامه تنظیم و زمان برداشتن آن برای هر بیمار جداگانه تعیین میشود.
اگر دستگاه روی اندام شما نصب شده است، مهرهها، میلهها یا سیمها را خارج از برنامه آموزشدادهشده تغییر ندهید و برای نظافت محل پین از نسخه اینترنتی یا دستور مرکز دیگری استفاده نکنید.
بازبین پزشکی: دکتر نادر مطلبیزاده، متخصص جراحی استخوان و مفاصل
- ایلیزاروف چه تفاوتی با سایر فیکساتورهای خارجی دارد؟
- دستگاه ایلیزاروف چگونه کار میکند؟
- ایلیزاروف برای چه مشکلاتی استفاده میشود؟
- انتخاب بیمار و نوع فریم چگونه انجام میشود؟
- مراحل درمان از نصب تا برداشتن دستگاه
- مدت درمان و زندگی روزمره با فریم
- مراقبت از پینها و دستگاه
- مزایا، محدودیتها و عوارض ایلیزاروف
- جایگاه ایلیزاروف در پروتکل فعلی مرکز ما
- پیش از پذیرش درمان چه سؤالهایی از جراح بپرسیم؟
- منابع
ایلیزاروف چه تفاوتی با سایر فیکساتورهای خارجی دارد؟
فیکساتور وسیلهای است که قطعات استخوان را در وضعیت مشخص نگه میدارد. پلاک، پیچ و نیل داخلاستخوانی زیر پوست قرار میگیرند؛ در فیکساتور خارجی، قاب اصلی بیرون بدن است و پینها یا سیمها ارتباط آن را با استخوان برقرار میکنند.
ایلیزاروف یکی از انواع فیکساتور خارجی است، نه نام عمومی تمام آنها. فیکساتور یکطرفه معمولاً در یک سمت اندام قرار میگیرد. ایلیزاروف کلاسیک ساختاری حلقوی دارد و حلقههای آن با میلههای مستقیم و رزوهدار به هم متصل میشوند. فریم هگزاپاد نیز حلقوی است، ولی از شش رابط تلسکوپی و برنامهریزی رایانهای برای اصلاحات چندجهتی استفاده میکند.
| جزء دستگاه | نقش آن |
|---|---|
| حلقهها | تشکیل قاب پایدار پیرامون اندام |
| میلههای اتصال | پیوند حلقهها و امکان تغییر کنترلشده فاصله یا زاویه |
| سیمهای کششی | عبور از استخوان و اتصال دوطرفه به حلقه برای ایجاد ثبات |
| نیمپینها | اتصال استخوان به فریم از یک سمت اندام |
| لولاها و رابطها | هدایت اصلاح زاویه، چرخش یا جابهجایی برنامهریزیشده |
تعداد و اندازه این اجزا ثابت نیست. فریم براساس استخوان هدف، محل ناهنجاری، وضعیت مفاصل و بافت نرم و هدف درمان ساخته میشود. مرور علمی سال ۲۰۲۴ درباره تکنیک ایلیزاروف ساختار قابلتنظیم این دستگاه و نقش آن در تثبیت، اصلاح محور و استخوانسازی کششی را شرح داده است.
دستگاه ایلیزاروف چگونه کار میکند؟
کار دستگاه به هدف جراحی بستگی دارد. فریم میتواند بدون افزایش طول، استخوان را در راستای مناسب نگه دارد یا با اعمال نیروی کنترلشده، موقعیت قطعات استخوان را تغییر دهد.
تثبیت استخوان
در بعضی شکستگیها، سیمها یا نیمپینها قطعات استخوان را به حلقهها متصل میکنند و فریم راستا و ثبات لازم را در دوره ترمیم فراهم میسازد. قرارگرفتن قاب اصلی بیرون بدن میتواند دسترسی به زخم و بافت نرم را در برخی شکستگیهای باز یا آلوده حفظ کند.
در این کاربرد همیشه استخوان دوباره بریده نمیشود. گاهی ایلیزاروف برای ثابتکردن همان شکستگی موجود به کار میرود.
اصلاح تدریجی انحراف
برای اصلاح انحراف، جراح جهت و مقدار حرکت موردنیاز را براساس معاینه و تصویربرداری محاسبه میکند. سپس طول میلهها یا وضعیت رابطهای فریم مطابق یک برنامه مشخص تغییر میکند تا زاویه، چرخش یا محل استخوان بهتدریج اصلاح شود.
اصلاح سریعتر الزاماً درمان را بهتر یا کوتاهتر نمیکند. تغییر بیش از برنامه میتواند فشار نامتناسبی به استخوان، عضلات، مفاصل، عصبها و عروق وارد کند.
افزایش طول و استخوانسازی کششی
در افزایش طول، استخوان در محل برنامهریزیشده بهصورت کنترلشده برش داده میشود. پس از دوره اولیهای که جراح تعیین میکند، دو بخش استخوان با سرعت کم از یکدیگر فاصله میگیرند. بدن در فضای ایجادشده استخوان تازه میسازد؛ فرایندی که «استخوانسازی کششی» یا Distraction Osteogenesis نام دارد.
این فرایند دو بخش اصلی دارد:
- فاز کشش یا اصلاح: فاصله یا زاویه استخوان بهتدریج تغییر میکند.
- فاز تثبیت یا کنسولیدیشن: تنظیمات پایان مییابد و استخوان تازه باید متراکم و مستحکم شود.
رسیدن به طول یا زاویه هدف به معنی پایان درمان نیست. فریم تا زمانی باقی میماند که شواهد بالینی و رادیولوژیک، استحکام کافی استخوان را نشان دهند.
ایلیزاروف برای چه مشکلاتی استفاده میشود؟
ایلیزاروف در بازسازی اندام جایگاه مشخصی دارد، بهویژه زمانی که علاوه بر تثبیت، به اصلاح تدریجی یا مدیریت وضعیت پیچیده بافت نرم نیاز باشد. کاربردهای شناختهشده آن عبارتاند از:
- بعضی شکستگیهای پیچیده، خردشده یا باز؛
- جوشنخوردن شکستگی یا نانیونیون؛
- بدجوشخوردن و تغییر محور استخوان؛
- عفونت استخوان همراه با بیثباتی یا نقص استخوان؛
- انتقال استخوان برای بازسازی بخشی از استخوان ازدسترفته؛
- اختلاف طول دست یا پا؛
- انحرافهای زاویهای، چرخشی یا ترکیبی اندام؛
- افزایش تدریجی طول استخوان.
وجود یکی از این مشکلات بهتنهایی به معنی نیاز به ایلیزاروف نیست. برای مثال، تمام شکستگیهای باز، موارد زانوی پرانتزی یا اختلاف طول پا با فریم حلقوی درمان نمیشوند. محل ضایعه، وضعیت مفصل، اندازه نقص، عفونت، کیفیت استخوان، بافت نرم و گزینههای دیگر در انتخاب روش اثر دارند.
انتخاب بیمار و نوع فریم چگونه انجام میشود؟
تصمیم درمان از نام دستگاه شروع نمیشود؛ ابتدا باید مشخص شود هدف جراحی چیست: تثبیت شکستگی، اصلاح محور، بازسازی نقص یا افزایش طول. سپس جراح بررسی میکند که آیا ایلیزاروف برای رسیدن به آن هدف نسبت به گزینههای دیگر انتخاب مناسبی است.
ارزیابی میتواند شامل این موارد باشد:
- معاینه پوست، زخم و بافت نرم؛
- بررسی دامنه حرکت مفاصل و قدرت عضلات؛
- ارزیابی عصبها و خونرسانی اندام؛
- رادیوگرافی و، در موارد لازم، تصویربرداری تکمیلی؛
- اندازهگیری اختلاف طول و محل دقیق انحراف؛
- بررسی عفونت، جراحیهای قبلی و کیفیت استخوان؛
- بیماریهای زمینهای، داروها و مصرف نیکوتین؛
- توانایی بیمار برای مراقبت از فریم، حضور در پیگیریها و ادامه فیزیوتراپی.
در منطق ارزیابی دکتر مطلبیزاده، قدیمی یا جدیدبودن ابزار معیار اصلی نیست. روش زمانی مناسب است که بتواند هدف مشخص درمان را با توجه به ساختمان استخوان، مفاصل، بافت نرم و توان همراهی بیمار تأمین کند. در اصلاح انحراف پا نیز ظاهر اندام بهتنهایی کافی نیست؛ رادیوگرافی ایستاده تمامقد به تعیین محور مکانیکی و محل منشأ ناهنجاری کمک میکند.
مراحل درمان از نصب تا برداشتن دستگاه
ترتیب درمان براساس علت جراحی تغییر میکند، ولی مسیر معمول شامل مراحل زیر است:
- برنامهریزی: معاینه، تصویربرداری، اندازهگیری محور یا اختلاف طول و طراحی فریم انجام میشود.
- جراحی و نصب فریم: حلقهها اطراف اندام قرار میگیرند و سیمها یا نیمپینها در مسیرهای برنامهریزیشده وارد استخوان میشوند. در اصلاح یا افزایش طول، استئوتومی کنترلشده نیز انجام میشود.
- مراقبت اولیه و شروع بازتوانی: وضعیت زخم، محل پین، عصب و عروق بررسی میشود و حرکت یا فیزیوتراپی متناسب با جراحی آغاز خواهد شد.
- اصلاح یا کشش: بیمار یا همراه فقط تنظیماتی را انجام میدهد که تیم جراحی دقیقاً آموزش داده است. برنامه با معاینه و رادیوگرافیهای دورهای تغییر میکند.
- تثبیت استخوان: پس از پایان اصلاح، فریم تا بلوغ کافی استخوان باقی میماند.
- برداشتن دستگاه و ادامه بازتوانی: فریم در شرایط کنترلشده برداشته میشود. بعضی بیماران پس از آن به بریس، گچ یا محدودیت موقت تحمل وزن نیاز دارند.
معیار برداشتن دستگاه، رسیدن به یک تاریخ از پیش تعیینشده نیست. جراح تراکم استخوان در تصاویر، راستای اندام، درد، پایداری محل درمان و وضعیت بالینی را کنار هم ارزیابی میکند.
مدت درمان و زندگی روزمره با فریم
دستگاه ایلیزاروف چند ماه باقی میماند؟
برای همه بیماران عدد یکسانی وجود ندارد. هدف درمان، استخوان درگیر، مقدار اصلاح، سن، عفونت، نقص استخوان، سرعت تشکیل استخوان جدید و عوارض احتمالی، مدت استفاده از فریم را تغییر میدهند.
راهنمای بیمار بیمارستان تخصصی ارتوپدی RNOH برای بعضی درمانها مدت تقریبی چهار تا شش ماه و برای پروندههای پیچیدهتر دوازده تا هجده ماه را ذکر میکند. این بازهها برای شناخت ابعاد درماناند و پیشبینی زمان یک بیمار محسوب نمیشوند.
در افزایش طول، فاز سفتشدن استخوان معمولاً پس از پایان کشش ادامه دارد. بنابراین محاسبه مدت درمان فقط از روی مقدار افزایش طول، نتیجه دقیقی نمیدهد.
آیا با دستگاه ایلیزاروف میتوان راه رفت؟
بسیاری از فریمهای حلقوی برای ایجاد ثبات و فراهمکردن امکان تحمل وزن طراحی میشوند؛ ولی مجازبودن راهرفتن کامل برای همه بیماران درست نیست. راهنمای بزرگسالان Leeds Teaching Hospitals نیز تأکید میکند که جراح باید مقدار تحمل وزن را برای هر بیمار تأیید کند.
تصمیم به راهرفتن به نوع شکستگی یا استئوتومی، استحکام فریم، مرحله درمان، محل دستگاه، کیفیت استخوان و وضعیت عضلات، مفاصل و تعادل وابسته است. بعضی بیماران به واکر یا عصا نیاز دارند. کنارگذاشتن وسیله کمکی یا افزایش تحمل وزن بدون اجازه تیم درمان میتواند راستای استخوان یا ثبات فریم را به خطر بیندازد.
درد، خواب و فعالیتهای روزمره
درد در روزهای نخست پس از جراحی بیشتر است. هنگام اصلاح یا افزایش طول نیز کشیدهشدن بافتهای نرم میتواند احساس درد یا کشش ایجاد کند. درد تازه، شدید یا روبهافزایش را نباید صرفاً بخشی طبیعی از درمان تلقی کرد؛ بهخصوص اگر همراه قرمزی، ترشح، تب، بیحسی یا تغییر رنگ اندام باشد.
فریم ممکن است پوشیدن لباس، خواب، استحمام، رفتوآمد و انجام کار را دشوار کند. لباس گشاد یا بازشونده میتواند عبور فریم را آسانتر کند و قرار دادن بالش به شکلی که حلقهها به اندام دیگر یا پوست فشار نیاورند، برای خواب مفید است.
برنامه فیزیوتراپی پس از جراحی برای حفظ دامنه حرکت، قدرت عضلات و الگوی راهرفتن اهمیت دارد. نوع و شدت تمرین باید با مرحله درمان و محدودیتهای تعیینشده توسط جراح هماهنگ باشد.
مراقبت از پینها و دستگاه
پین یا سیم از پوست به استخوان میرسد؛ بنابراین پوست اطراف آن باید مرتب بررسی شود. اصول ایمن عبارتاند از:
- روش تمیزکردن و پانسمان را دقیقاً مطابق آموزش تیم جراحی انجام دهید.
- پیش از مراقبت از محل پین، دستها را تمیز کنید.
- درد، قرمزی، تورم، ترشح و وضعیت پوست را هر روز با حالت معمول خود مقایسه کنید.
- دستگاه را از ضربه، آلودگی و تماس مستقیم حیوانات خانگی دور نگه دارید.
- مهره، سیم، پین یا میله شل را در خانه سفت یا جابهجا نکنید.
- پماد، آنتیبیوتیک موضعی، ضدعفونیکننده یا فرآورده گیاهی را خودسرانه روی محل پین قرار ندهید.
- فقط تنظیمات آموزشدادهشده را در زمان و جهت تعیینشده انجام دهید.
- مراجعات تصویربرداری و فیزیوتراپی را بخشی از درمان بدانید، نه اقداماتی اختیاری.
پروتکلهای مراقبت از پین میان مراکز متفاوتاند. مرور کاکرین درباره مراقبت از محل پین شواهد کافی برای معرفی یک روش پاکسازی یا پانسمان بهعنوان بهترین روش برای همه بیماران پیدا نکرده است؛ به همین دلیل دستور تیم جراحی خود بیمار مبنا قرار میگیرد.
چه زمانی باید با تیم درمان تماس گرفت؟
افزایش درد در یک محل پین، قرمزی در حال گسترش، گرمی و تورم، بیشترشدن ترشح، خروج چرک، بوی غیرعادی، تب یا دشوارترشدن تحمل وزن میتواند نشانه عفونت باشد. این تغییرات باید همان روز به تیم درمان گزارش شوند تا نیاز به معاینه و درمان مشخص شود.
سیم یا پین شل یا شکسته، گیرکردن میله تنظیم، تماس حلقه با پوست متورم یا تغییر ناگهانی راستای اندام نیز نیازمند تماس سریع با تیم جراحی است. دستگاه را برای برطرفکردن مشکل دستکاری نکنید.
چه علائمی اورژانسیاند؟
در شرایط زیر ارزیابی فوری پزشکی لازم است:
| علامت | اقدام مناسب |
|---|---|
| درد شدید و مداوم همراه با سفتی، رنگپریدگی یا سردی اندام | مراجعه فوری به اورژانس |
| بیحسی یا ضعف حرکتی تازه و پیشرونده | ارزیابی فوری |
| خونریزی قابلتوجه از محل پین یا زخم | مراجعه فوری |
| تغییر شکل ناگهانی اندام یا ناپایداری شدید دستگاه پس از ضربه | ثابت نگهداشتن اندام و دریافت کمک فوری |
| تورم و درد ناگهانی ساق | ارزیابی فوری از نظر لخته |
| تنگی نفس، درد قفسه سینه یا سرفه خونی | تماس با اورژانس |
مزایا، محدودیتها و عوارض ایلیزاروف
ایلیزاروف منسوخ نشده است. این فریم هنوز در بازسازی اندام و درمان بعضی مشکلات پیچیده استفاده میشود. پیدایش هگزاپادها، روشهای ترکیبی و نیلهای افزایش طول، انتخابهای بیشتری در اختیار جراح قرار داده است؛ نه اینکه کاربرد فریم حلقوی را در تمام موقعیتها از بین برده باشد.
مزیتهای عینی این سیستم شامل ثبات قابلتنظیم، امکان تغییر تدریجی طول و محور، قابلیت طراحی متناسب با آناتومی بیمار و حفظ دسترسی به بعضی زخمهاست. این ویژگیها در اصلاحات پیچیده یا شرایطی که تثبیت داخلی مناسب نیست، ارزش بالینی دارند.
در مقابل، فریم حجیم و قابلمشاهده است، محلهای متعدد ورود سیم یا پین ایجاد میکند و به مراقبت و پیگیری طولانی نیاز دارد. اسکار محل پین، عفونت، درد، تورم، سفتی مفصل و کوتاهی عضلات از مشکلات شناختهشدهاند. عوارض مهم دیگر عبارتاند از:
- آسیب عصب یا عروق؛
- تأخیر در تشکیل یا سفتشدن استخوان؛
- جوشخوردن زودرس در محل کشش؛
- باقیماندن یا ایجاد انحراف؛
- شلشدن یا شکستن اجزای فریم؛
- زخم فشاری ناشی از تماس پوست با حلقه؛
- شکستگی مجدد پس از برداشتن فریم؛
- لخته وریدی؛
- فشار روانی ناشی از ظاهر دستگاه و طول درمان.
احتمال و اهمیت هر عارضه به علت جراحی، محل فریم، مدت درمان، وضعیت عمومی بیمار و کیفیت پیگیری وابسته است. انتخاب درست بیمار، تکنیک نصب، مراقبت از محل پین، تصویربرداری منظم و بازتوانی هماهنگ برای مدیریت این خطرها اهمیت دارند.
جایگاه ایلیزاروف در پروتکل فعلی مرکز ما
در مرکز ما، ایلیزاروف در حال حاضر فقط برای افزایش طول استخوان بازو یا اصلاح انحراف پا در پروندههای مناسب به کار میرود.
دکتر نادر مطلبیزاده تجربه انجام جراحی افزایش قد با روش ایلیزاروف را دارند؛ بااینحال، در پروتکل فعلی مرکز از ایلیزاروف برای جراحی افزایش قد استفاده نمیشود. روشهای کنونی مرکز برای افزایش قد شامل LON، MTN و LATN هستند و انتخاب میان آنها به شرایط بیمار، استخوان هدف، محور اندام، وضعیت مفاصل و بافت نرم، سابقه جراحی و امکان ادامه فیزیوتراپی و پیگیری بستگی دارد.
اگر هدف اصلی شما افزایش قد است، جزئیات روشهای فعلی، معیارهای ارزیابی و مراحل تصمیمگیری در صفحه جراحی افزایش قد توضیح داده شده است. این مقاله مالک پاسخ آموزشی درباره دستگاه ایلیزاروف است؛ تعیین روش مناسب افزایش قد به بررسی تصاویر و ارزیابی فردی نیاز دارد.
برای انحراف اندام نیز ابتدا باید محل واقعی تغییر محور مشخص شود. صفحات تشخیص و درمان زانوی پرانتزی و ارزیابی زانوی ضربدری مسیر تشخیصی این دو وضعیت را جداگانه توضیح میدهند.
پیش از پذیرش درمان چه سؤالهایی از جراح بپرسیم؟
پیش از نصب فریم باید پاسخ این پرسشها برای شما روشن باشد:
- هدف دستگاه در درمان من تثبیت، اصلاح محور، بازسازی استخوان یا افزایش طول است؟
- آیا فریم درمان نهایی است یا بعداً با ابزار دیگری جایگزین میشود؟
- آیا استئوتومی لازم است و چه بخشی از استخوان اصلاح خواهد شد؟
- بازه تقریبی درمان چیست و چه معیارهایی زمان برداشتن فریم را تعیین میکنند؟
- چه مقدار تحمل وزن مجاز است و تا چه زمانی به واکر یا عصا نیاز دارم؟
- روش مراقبت از پینها و برنامه تنظیم دستگاه دقیقاً چیست؟
- فیزیوتراپی و تصویربرداری با چه هدفی انجام میشوند؟
- برای کدام علائم باید همان روز تماس بگیرم و چه وضعیتی نیازمند اورژانس است؟
- اگر استخوانسازی، دامنه حرکت یا وضعیت عصب مناسب نباشد، برنامه چگونه تغییر میکند؟
پاسخ مکتوب یا آموزش عملی درباره تنظیم فریم و مراقبت از پینها، احتمال خطای خانگی را کاهش میدهد. اگر بخشی از برنامه را فراموش کردید، پیش از تغییر دستگاه با تیم درمان تماس بگیرید.
منابع
- Guan S, Du H, Wu Y, Qin S. The Ilizarov Technique: A Dynamic Solution for Orthopaedic Challenges. Orthopaedic Surgery. 2024.
- Royal National Orthopaedic Hospital. A Patient’s Guide to External Fixation for Bone Correction and Lengthening.
- Leeds Teaching Hospitals NHS Trust. Having an External Fixation Device – Adults.
- AO Foundation Surgery Reference. Full Ring External Fixation—Ilizarov.
- Lethaby A, Temple J, Santy-Tomlinson J. Pin Site Care for Preventing Infections Associated with External Bone Fixators and Pins. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2013.