در مرکز بین‌المللی جراحی افزایش قد ایران، این راهنما را برای والدینی منتشر می‌کنیم که پس از آسیب آرنج کودک با نام «شکستگی سوپراکندیلر» روبه‌رو شده‌اند. این شکستگی در استخوان بازو، درست بالای مفصل آرنج رخ می‌دهد. نوع درمان فقط از روی شدت درد مشخص نمی‌شود: پزشک جابه‌جایی استخوان را در عکس، و حس، حرکت و خون‌رسانی دست را در معاینه بررسی می‌کند.
بازبین پزشکی این مقاله دکتر نادر مطلبی‌زاده، متخصص جراحی استخوان و مفاصل است.
علائم شکستگی و زمان مراجعه
شکستگی سوپراکندیلر اغلب پس از زمین‌خوردن روی دست باز ایجاد می‌شود. کودک معمولاً در آرنج درد و تورم دارد و حرکت‌دادن دست برایش دشوار است. در شکستگی جابه‌جا‌شده، شکل آرنج نیز تغییر می‌کند. اگر پس از ضربه، کودک از دستش استفاده نمی‌کند یا آرنج او دردناک و متورم شده است، برای معاینه مراجعه کنید. تا آن زمان دست را حمایت کنید و برای صاف‌کردن یا جاانداختن آرنج تلاش نکنید.
اگر دست یا انگشتان سرد، رنگ‌پریده یا کبود شده‌اند، کودک نمی‌تواند انگشتانش را حرکت دهد، حس انگشتان کاهش یافته، آرنج تغییر شکل واضح دارد یا نزدیک آن زخم دیده می‌شود، مراجعه فوری به اورژانس لازم است. تورم شدید ساعد و درد رو به افزایش نیز باید بی‌درنگ بررسی شوند. این نشانه‌ها برای والدین علامت اقدام‌اند؛ تشخیص آسیب عصب یا رگ با معاینه پزشکی انجام می‌شود.
تشخیص چگونه انجام می‌شود؟
پزشک پوست و تورم آرنج را بررسی می‌کند، نبض مچ و خون‌رسانی انگشتان را می‌سنجد و از کودک می‌خواهد حرکت‌های مشخصی با دست و انگشتان انجام دهد. این معاینه نشان می‌دهد آیا شکستگی با آسیب عصبی یا مشکل خون‌رسانی همراه است؛ نتیجه آن پیش و پس از جااندازی یا تثبیت استخوان دوباره بررسی می‌شود. گرم و صورتی بودن انگشتان، به‌تنهایی جای بررسی نبض را نمی‌گیرد. اگر نبض لمس نشود، تصمیم درباره اقدام فوری و پایش بعدی بر عهده تیم درمان است؛ این وضعیت به‌خودی‌خود به معنی نیاز همه کودکان به جراحی رگ نیست.
رادیوگرافی از روبه‌رو و پهلو، محل و راستای شکستگی را نشان می‌دهد. گاهی شکستگی بدون جابه‌جایی در عکس اولیه ظریف است و پزشک تصویر را همراه با محل درد و تورم تفسیر می‌کند. شکستگی سوپراکندیلر بالای آرنج قرار دارد؛ شکستگی اپی‌کندیل داخلی برجستگی سمت داخل و شکستگی اولکرانون برجستگی پشت آرنج را درگیر می‌کند. این تفاوت‌ها به فهم گزارش عکس کمک می‌کنند، ولی تشخیص از روی محل درد به‌تنهایی انجام نمی‌شود.
آتل یا جراحی؛ چه چیزی تصمیم را تعیین می‌کند؟
شکستگی پایدار و بدون جابه‌جایی
وقتی قطعات استخوان جابه‌جا نشده‌اند و معاینه مشکل همراهی نشان نمی‌دهد، درمان معمول بی‌حرکت‌کردن آرنج با آتل بلند و آویز دست است. در راهنمای بیمارستان کودکان ملبورن، آتل برای این نوع شکستگی معمولاً حدود سه هفته باقی می‌ماند. پزشک زمان برداشتن آتل و نیاز به عکس یا ویزیت بعدی را براساس نوع آسیب تعیین می‌کند؛ عکس‌های مکرر برای هر شکستگی بدون جابه‌جایی لازم نیستند.
شکستگی جابه‌جا‌شده
در شکستگی جابه‌جا‌شده، ارتوپد علاوه بر مقدار جابه‌جایی، راستای استخوان، پایداری شکستگی، تورم و وضعیت عصب و خون‌رسانی را می‌سنجد. برخی شکستگی‌های با جابه‌جایی محدود پس از ارزیابی و جااندازی، با آتل و پیگیری نزدیک درمان می‌شوند. جابه‌جایی بیشتر یا راستای ناپایدار معمولاً به جااندازی و ثابت‌کردن استخوان با پین در اتاق عمل نیاز دارد. جااندازی اغلب بدون بازکردن محل شکستگی انجام می‌شود؛ اگر راستای مناسب به دست نیاید یا مشکل همراهی وجود داشته باشد، جراح روش دیگری را بررسی می‌کند.
این تصمیم را نمی‌توان تنها با عنوان «نوع دو» یا «نوع سه» در گزارش عکس گرفت. برای مثال، حتی در شکستگی با جابه‌جایی متوسط، کج‌شدن استخوان در نمای روبه‌رو می‌تواند درمان را تغییر دهد. دست سرد و رنگ‌پریده، نبض غیرقابل‌لمس، آسیب عصبی یا زخم نیز رسیدگی فوری تیم ارتوپدی را ضروری می‌کنند. پس از جااندازی، اگر دست همچنان نشانه‌های کمبود خون‌رسانی داشته باشد، بررسی فوری رگ لازم است؛ در دستی که خون‌رسانی بالینی مناسب دارد، جراحی رگ صرفاً به علت لمس‌نشدن نبض، اقدام خودکار نیست.
برای آشنایی با مفهوم جداگانه پیوند استخوان می‌توانید راهنمای آن را بخوانید. این روش با جااندازی و تثبیت شکستگی یکسان نیست و وجود این پیوند به معنی نیاز معمول کودکان با شکستگی سوپراکندیلر به گرافت نیست.
مراقبت و پیگیری پس از درمان
در روزهای نخست، دست کودک را طبق دستور تیم درمان با آویز و بالش حمایت کنید. انگشتان باید از نظر رنگ، گرما، حس و توان حرکت مرتب بررسی شوند. پس از گذاشتن آتل یا انجام جراحی، افزایش شدید درد یا تورم، سفید یا کبودشدن انگشتان، گزگز و بی‌حسی تازه یا ناتوانی در حرکت انگشتان دلیل بازگشت فوری به اورژانس است. آتل یا بانداژ را خودسرانه دستکاری نکنید.
برنامه پیگیری به نوع شکستگی بستگی دارد. شکستگی‌های جااندازی‌شده معمولاً زودتر برای بررسی حفظ راستای استخوان و وضعیت دست ویزیت می‌شوند؛ در موارد پین‌گذاری، جراح زمان عکس بعدی و خارج‌کردن پین را تعیین می‌کند. پس از برداشتن آتل، خشکی آرنج شایع است و حرکت معمولاً به‌تدریج برمی‌گردد. فیزیوتراپی برای بیشتر کودکان به‌طور روتین لازم نیست. تا زمانی که تیم درمان اجازه نداده است، کودک نباید به بازی پرفشار یا ورزش بازگردد. اگر پس از دوره درمان، زاویه آرنج تغییر کرده یا استفاده کودک از دست بهتر نمی‌شود، این موضوع را در ویزیت پیگیری مطرح کنید.
اگر درباره تغذیه و سلامت استخوان کودک در دوران بهبود پرسشی دارید، با پزشک او مطرح کنید. مطلب ویتامین D و سلامت استخوان درباره زمان بررسی کمبود و مصرف ایمن مکمل توضیح می‌دهد. مقاله تغذیه پس از جراحی افزایش قد مربوط به دوره درمان دیگری است و دستور غذایی ویژه شکستگی آرنج کودکان محسوب نمی‌شود.
منابع
- The Royal Children’s Hospital Melbourne. Supracondylar fracture of the humerus – Emergency Department و راهنمای پیگیری در کلینیک شکستگی.
- British Orthopaedic Association. BOASt – Supracondylar Fractures of the Humerus in Children، به‌روزرسانی اکتبر ۲۰۲۰.
- American Academy of Orthopaedic Surgeons. Pediatric Supracondylar Humerus Fractures: Plain Language Summary.
- The Royal Children’s Hospital Melbourne. راهنمای والدین برای شکستگی سوپراکندیلر بدون جابه‌جایی و نوع جابه‌جا‌شده.