هر زانودرد یا ورمی ناشی از آرتروز نیست. اگر آرتروز علت درد باشد، درمان معمولاً با حرکت و تمرین متناسب، مدیریت وزن در صورت نیاز و اصلاح فعالیتهای تشدیدکننده آغاز میشود. دارو و تزریق میتوانند به کاهش علائم کمک کنند، اما غضروف ازدسترفته را بازسازی نمیکنند و جای درمانهای حرکتی را نمیگیرند.
زانوی ناگهان داغ، قرمز و بهشدت متورم، تب یا احساس بیماری، ناتوانی در تحمل وزن و ورم ناگهانی یکطرفه ساق یا پا نیازمند ارزیابی فوری است. درد قفسه سینه یا تنگی نفس همراه با ورم پا یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود.
آیا هر زانودردی آرتروز است؟
درد آرتروز زانو اغلب بهتدریج شکل میگیرد. راهرفتن طولانی، ایستادن، پله و برخاستن از صندلی میتوانند آن را تشدید کنند. خشکی پس از استراحت، کاهش دامنه حرکت، صدای مفصل و تورم دورهای نیز دیده میشوند. شدت درد همیشه با ظاهر مفصل در عکس یکسان نیست؛ بعضی افراد تغییرات واضح تصویربرداری دارند اما دردشان خفیف است و برعکس.
آسیب مینیسک یا رباط، نقرس، بیماریهای التهابی، عفونت مفصل و درد ارجاعی از لگن یا کمر نیز میتوانند علائمی شبیه آرتروز ایجاد کنند. محل و الگوی درد، وجود تورم، دامنه حرکت، ثبات زانو، راستای اندام و اثر مشکل بر راهرفتن، اطلاعات مهمتری از نام یک مسکن یا نتیجه یک عکس منفرد در اختیار پزشک میگذارند.
در ارزیابی ارتوپدی زانودرد، محل و الگوی درد، وجود تورم، دامنه حرکت، ثبات زانو، راستای اندام و اثر مشکل بر راهرفتن در کنار یکدیگر سنجیده میشوند. تصویربرداری زمانی ارزش بیشتری دارد که بتواند تشخیص یا مسیر درمان را تغییر دهد.
در فردی با الگوی معمول آرتروز، تشخیص غالباً با شرح حال و معاینه امکانپذیر است و تصویربرداری همیشه ضرورت ندارد. عکس ساده زمانی مفیدتر است که علائم غیرمعمول باشند، آسیب مطرح باشد، وضعیت با سرعت نامنتظرهای تغییر کند یا نتیجه تصویر بر تصمیم درمانی اثر بگذارد. MRI نیز آزمایش روتین همه مبتلایان به زانودرد نیست.راهنمای NICE درباره تشخیص آرتروز
این مطالب برای آموزش عمومی است. درد تازه، پایدار یا روبهافزایش باید براساس معاینه و شرایط فردی ارزیابی شود.
آبآوردن زانو و درد پشت زانو چه معنایی دارند؟
«آبآوردن زانو» نام رایج افزایش مایع داخل یا اطراف مفصل است. این وضعیت خود یک بیماری مستقل نیست. تشدید آرتروز، آسیب، نقرس، بیماری التهابی و عفونت از علتهای احتمالیاند. تورم خفیف و دورهای ممکن است همراه آرتروز دیده شود؛ ورم سریع، شدید یا همراه با گرمی، قرمزی و تب نیازمند بررسی فوری است.
تخلیه مایع برای همه تورمهای زانو لازم نیست. در ورم شدید، عودکننده یا با علت نامشخص، پزشک ممکن است مقداری از مایع را برای کاهش فشار یا بررسی عفونت، خون و بلورهای نقرس خارج کند. تزریق کورتون به مفصلی که احتمال عفونت در آن مطرح است، نباید پیش از ارزیابی مناسب انجام شود.
احساس فشار یا وجود توده در پشت زانو میتواند ناشی از کیست بیکر باشد. این کیست از تجمع مایع مفصلی شکل میگیرد و ممکن است با آرتروز، آسیب یا التهاب مفصل ارتباط داشته باشد. پارگی آن گاهی درد و تورم ناگهانی ساق ایجاد میکند؛ علائمی که میتوانند به لخته وریدی شباهت داشته باشند.راهنمای NHS درباره کیست بیکر
درد پشت زانو علتهای دیگری مانند آسیب مینیسک، کشیدگی عضله، آسیب رباط یا مشکلات عروقی نیز دارد. در صورت ورم، گرمی یا تغییر رنگ یکطرفه ساق، ناحیه را عمیق ماساژ ندهید و برای رد لخته بهسرعت ارزیابی شوید. بروز تنگی نفس یا درد قفسه سینه همراه با این علائم به کمک اورژانسی نیاز دارد.اطلاعات NHS درباره ترومبوز ورید عمقی
درمان آرتروز از حفظ حرکت شروع میشود
استراحت کامل معمولاً راهحل آرتروز نیست. کمشدن طولانیمدت فعالیت میتواند ضعف عضلات و دشوارترشدن حرکت را به دنبال داشته باشد. تمرین مناسب، حتی اگر در شروع کمی ناراحتی ایجاد کند، در طول زمان به کاهش درد و بهبود عملکرد کمک میکند. نوع و شدت تمرین باید با توان فرد، ثبات مفصل و بیماریهای همراه هماهنگ باشد.مرور کاکرین درباره ورزش در آرتروز زانو
«در آرتروز زانو، هدف درمان فقط کمکردن درد نیست؛ برنامه باید به بیمار کمک کند حرکت و فعالیت روزانه خود را حفظ کند. دارو زمانی ارزشمند است که در خدمت این هدف باشد.»
تمرینهای تقویتی عضلات ران و لگن، فعالیت هوازی کمفشار، تمرین در آب و تمرین تعادل میتوانند بخشی از برنامه باشند. درد تیز، تورم روبهافزایش، خالیکردن زانو یا ادامهداشتن تشدید علائم پس از تمرین نشان میدهد برنامه باید بازبینی شود. فیزیوتراپی و تمریندرمانی برای انتخاب حرکت، اصلاح روش انجام و پیشرفت تدریجی برنامه مفید است.
در افراد دارای اضافهوزن، کاهش پایدار وزن میتواند فشار مکانیکی زانو و شدت علائم را کمتر کند. برنامه باید واقعبینانه و بدون رژیمهای شدید باشد. تنظیم حجم فعالیت، کفش مناسب و استفاده کوتاهمدت از سرمای پوشیدهشده با پارچه برای تورم نیز به کنترل علائم کمک میکند. عصا یا زانوبند برای برخی افراد دارای بیثباتی یا مشکل راستای اندام مفید است، اما یک وسیله ثابت برای همه توصیه نمیشود.راهنمای آرتروز زانو AAOS
داروها چه نقشی دارند؟
دارو باید درد را بهاندازهای کاهش دهد که حرکت، خواب و فعالیت روزانه امکانپذیرتر شود. انتخاب آن به شدت علائم، بیماریهای زمینهای، داروهای همزمان و پاسخ به درمانهای قبلی بستگی دارد.
| گروه دارویی | جایگاه احتمالی | محدودیتهای مهم |
|---|---|---|
| داروی ضدالتهاب موضعی | در صورت نیاز به دارو، اغلب پیش از نوع خوراکی برای زانو بررسی میشود | تحریک پوستی؛ جذب سیستمیک کمتر از قرص است اما صفر نیست |
| داروی ضدالتهاب خوراکی | کاهش درد در افراد منتخب و بدون منع پزشکی | خطر خونریزی گوارشی، آسیب کلیه، افزایش فشارخون، احتباس مایع و عوارض قلبیعروقی |
| استامینوفن | گزینهای محدود برای برخی افرادی که داروی ضدالتهاب برایشان مناسب نیست | اثر متوسط آن بر آرتروز معمولاً کم است؛ مصرف چند فرآورده حاوی آن میتواند به کبد آسیب بزند |
| دولوکستین | داروی نسخهای برای بعضی دردهای مزمن | اثر فوری ندارد؛ عوارض و تداخلهای آن باید بررسی شوند |
| ترامادول و سایر داروهای مخدر | فقط در موقعیتهای انتخابشده که گزینههای مناسبتر قابلاستفاده نیستند | خوابآلودگی، یبوست، زمینخوردن، وابستگی و تداخل دارویی |
| گلوکزامین، کندرویتین و مکملهای مفصلی | شواهد اثربخشی آنها یکسان و قابلاعتماد نیست | بازسازی غضروف اثبات نشده و احتمال تداخل یا آلودگی فرآورده وجود دارد |
ایبوپروفن، ناپروکسن، دیکلوفناک و سلکوکسیب همگی در خانواده داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی قرار دارند. دو دارو از این گروه را همزمان مصرف نکنید. سلکوکسیب ممکن است در بعضی افراد عوارض گوارشی کمتری داشته باشد، اما برای کلیه، قلب یا فشارخون بیخطر محسوب نمیشود.
سابقه زخم یا خونریزی گوارشی، بیماری کلیه یا کبد، بیماری قلبی، فشارخون کنترلنشده، حساسیت به داروهای ضدالتهاب و مصرف داروهای رقیقکننده خون، کورتون، مدر یا بعضی داروهای فشارخون، انتخاب مسکن را تغییر میدهد. سالمندان دارای ضعف جسمانی، افراد باردار و کسانی که چند دارو مصرف میکنند نیز پیش از شروع مسکن خوراکی به بررسی پزشک یا داروساز نیاز دارند.
استامینوفن ممکن است همزمان در داروی سرماخوردگی، مسکن ترکیبی و فرآورده دیگری وجود داشته باشد. بررسی ماده مؤثره تمام بستهها از دریافت ناخواسته چند فرآورده مشابه جلوگیری میکند.راهنمای FDA برای مصرف ایمن استامینوفن
مکمل یا فرآورده گیاهی بهدلیل «طبیعی» بودن الزاماً ایمن نیست. ادعای بازسازی سریع غضروف، درمان قطعی آرتروز یا جایگزینی جراحی با مکمل، پشتوانه قابلاعتمادی ندارد.
تزریق کورتون و ژل زانو
تزریق داخل مفصل زمانی مطرح میشود که تشخیص روشن باشد و درمانهای پایه پاسخ کافی نداده باشند یا درد مانع انجام تمرین شود. وجود عفونت پوستی یا مفصلی، بیماریهای زمینهای و داروهای مؤثر بر خونریزی باید پیش از تزریق بررسی شوند.
تزریق کورتون میتواند در بعضی افراد، بهویژه هنگام تشدید درد و التهاب، تسکین کوتاهمدت ایجاد کند. این تزریق آرتروز را درمان نمیکند و تکرار آن نباید خودکار و بدون ارزیابی پاسخ قبلی، وضعیت مفصل و خطرهای فردی باشد.
ژل زانو معمولاً حاوی اسید هیالورونیک است. این ماده قرار نیست غضروف جدید بسازد. پاسخ افراد متفاوت است و میان راهنماهای بالینی درباره ارزش آن اختلاف وجود دارد؛ NICE و AAOS استفاده روتین از تزریق هیالورونیکاسید را توصیه نمیکنند و راهنمای کالج روماتولوژی آمریکا نیز بهدلیل محدودبودن منفعت در مطالعات کمسوگیری، توصیهای مشروط علیه آن دارد. تصمیم به تزریق باید پس از توضیح عدمقطعیت، هزینه، درمانهای قبلی و ترجیح بیمار گرفته شود.راهنمای NICE و راهنمای ACR/Arthritis Foundation
شواهد مربوط به پلاسمای غنی از پلاکت، سلولهای بنیادی و فرآوردههای موسوم به بازسازیکننده یکنواخت نیست و روش تهیه آنها استاندارد واحدی ندارد. معرفی این درمانها بهعنوان بازسازی اثباتشده غضروف با شواهد فعلی سازگار نیست.
پس از هر تزریق، دستور اختصاصی پزشک درباره فعالیت و مراقبت از محل تزریق مقدم است. تا زمانی که پزشک توصیه کرده از فشار و فعالیت سنگین پرهیز کنید، محل تزریق را تمیز نگه دارید و حرکت سبک را فقط در حد مجاز ادامه دهید. درد مختصر و گذرا ممکن است رخ دهد؛ افزایش درد، گرمی، قرمزی، تورم یا تب نیازمند تماس فوری با پزشک است.
چه زمانی جراحی مطرح میشود؟
تصمیم جراحی تنها براساس عکس زانو گرفته نمیشود. زمانی که درد و محدودیت عملکرد با وجود درمان غیردارویی و دارویی مناسب همچنان زندگی روزانه را بهشدت مختل کرده باشد، ارزیابی جراحی منطقی است.
شستوشو یا تراشیدن مفصل با آرتروسکوپی، درمان روتین آرتروز اولیه زانو نیست. قفلشدن واقعی مفصل یا وجود یک آسیب مکانیکی مشخص، مسئله جداگانهای است و باید مستقل ارزیابی شود. در افراد منتخب دارای انحراف محور و درگیری محدود بخشی از مفصل، جراحی اصلاح محور میتواند مطرح باشد. تعویض مفصل نیز برای بیماری پیشرفته و محدودکننده، پس از بررسی منافع، خطرها و آمادگی فرد در نظر گرفته میشود.
برای کسی که جراحی افزایش قد را بررسی میکند، وجود زانودرد، آرتروز، محدودیت حرکت یا انحراف محور اهمیت بیشتری دارد. کاهش موقت درد با مسکن یا تزریق بهتنهایی نشان نمیدهد که مفصل برای جراحی آماده است؛ علت علائم و وضعیت زانو باید پیش از تصمیمگیری ارزیابی شود.
در ارزیابی داوطلب جراحی افزایش قد، وضعیت مفاصل، دامنه حرکت و محور اندام در کنار کیفیت استخوان بررسی میشود. وجود زانودرد یا آرتروز به ارزیابی جداگانه نیاز دارد و کنترل موقت درد با مسکن یا تزریق، بهتنهایی آمادگی مفصل برای جراحی را ثابت نمیکند.
درد یا تورمی که رو به افزایش است، مرتب عود میکند، خواب و فعالیت روزانه را مختل کرده یا با خالیکردن و قفلشدن زانو همراه است، به ارزیابی غیراورژانسی پزشک یا فیزیوتراپیست نیاز دارد. در این شرایط، جایگزینکردن خودسرانه مسکن قویتر معمولاً مسئله اصلی را حل نمیکند.
بازبینی پزشکی و شفافیت
این صفحه از نظر پزشکی توسط دکتر نادر مطلبیزاده، متخصص جراحی استخوان و مفاصل (ارتوپدی) با شماره نظام پزشکی ۳۱۳۶۸، بازبینی شده است.
حوزه تخصصی مرتبط با این محتوا: ارزیابی و درمان مشکلات زانو، اصلاح انحراف محور اندام و بررسی وضعیت مفاصل در متقاضیان جراحی افزایش طول اندام
اعتبارنامهها و سوابق علمی:
پروفایل رسمی سازمان نظام پزشکی
ORCID دکتر نادر مطلبیزاده
مقاله منتشرشده در PubMed
پروفایل ResearchGate
آخرین بازبینی پزشکی: ۱۴۰۵/۰۶/۰۶
اطلاعات این صفحه برای آموزش عمومی تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا توصیه پزشکی متناسب با شرایط هر فرد نیست.
شفافیت محتوای پزشکی: این وبسایت متعلق به مرکزی است که خدمات جراحی افزایش طول و اصلاح بدشکلیهای اندام را ارائه میدهد و ممکن است از مراجعه بیماران برای خدمات مرتبط منفعت تجاری داشته باشد. شیوه انتخاب منابع، بازبینی پزشکی، اصلاح خطاها و اعلام تعارض منافع در سیاست تحریریه و بازبینی پزشکی توضیح داده شده است.
منابع
- NICE؛ راهنمای تشخیص و مدیریت آرتروز
- American Academy of Orthopaedic Surgeons؛ راهنمای آرتروز زانو
- American College of Rheumatology/Arthritis Foundation؛ راهنمای مدیریت آرتروز
- Cochrane؛ اثربخشی ورزش در آرتروز زانو
- NHS؛ کیست بیکر
- NHS؛ ترومبوز ورید عمقی
- NHS؛ عفونت مفصل و علائم هشدار
- FDA؛ مصرف ایمن استامینوفن