اگر همین حالا مضطرب هستید، بدن را در وضعیت راحت و مجاز قرار دهید، شانهها و فک را رها کنید و یک تا دو دقیقه آرام نفس بکشید. بازدم را کمی طولانیتر از دم انجام دهید، بدون اینکه نفس را حبس کنید. سپس این جمله را کامل کنید: «بیشترین نگرانی من اکنون مربوط به … است» و فقط یک اقدام قابلانجام برای همان نگرانی بنویسید.
در جراحی افزایش قد، منشأ استرس معمولاً فقط خود عمل نیست. درد، بیهوشی، نتیجه نهایی، مدت استفاده از واکر، فیزیوتراپی، وضعیت استخوان در رادیولوژی، دوری از کار و وابستگی موقت به دیگران همگی میتوانند فشار روانی ایجاد کنند. قرار نیست هر پانزده راهکار را همزمان اجرا کنید؛ دو یا سه مورد متناسب با مرحله درمان خود انتخاب کنید.
آیا استرس ترمیم استخوان را مختل میکند؟
نمیتوان گفت هر بار نگرانی یا اضطراب کوتاهمدت، تشکیل استخوان را کند میکند. شواهد مستقیم انسانی درباره اثر استرس روانی بر استخوانسازی در جراحی افزایش طول اندام هنوز برای تعیین شدت اثر یا پیشبینی روند یک بیمار کافی نیست.
در یک پژوهش آزمایشگاهی، استرس روانیاجتماعی مزمن پاسخ التهابی و ترمیم شکستگی را در موشها مختل کرد. این یافته وجود یک مسیر زیستی محتمل را نشان میدهد، ولی نتیجه مطالعه حیوانی را نمیتوان مستقیماً به بیمار افزایش قد تعمیم داد. از سوی دیگر، یک مرور نظاممند و فراتحلیل در سال ۲۰۲۵، اضطراب پیش از عمل را با نیاز بیشتر به بعضی داروهای بیهوشی و مسکن و طولانیترشدن برخی شاخصهای اولیه بازیابی پس از بیهوشی مرتبط دانست؛ این مطالعه نیز ارتباط مستقیمی با سرعت جوشخوردن استخوان گزارش نکرد.
اثر عملی استرس برای بیمار افزایش قد روشنتر است: فشار روانی مداوم میتواند خواب، اشتها، تمرکز، انگیزه انجام فیزیوتراپی و دقت در اجرای برنامه درمان را مختل کند. به همین دلیل، در جلسات مشاوره پیش از جراحی مرکز ما بر کنترل استرس در تمام دوره درمان تأکید میشود. آرامبودن، ترمیم سریع استخوان را تضمین نمیکند؛ هدف این است که بیمار توان اجرای منظم برنامه درمان و گزارش بهموقع مشکلات را حفظ کند.
دیدگاه دکتر مطلبیزاده
در منطق ارزیابی دکتر نادر مطلبیزاده، وجود مقداری نگرانی پیش از یک جراحی طولانیمدت غیرعادی نیست. معیار مهمتر این است که فرد بتواند اطلاعات را درک کند، درباره نتیجه و محدودیتها انتظار واقعبینانه داشته باشد و برای فیزیوتراپی، تصویربرداری و پیگیری طولانیمدت آماده باشد. اگر اضطراب تصمیمگیری را مختل کرده یا مانع اجرای این برنامهها شده باشد، باید پیش از ادامه مسیر ارزیابی شود.
پیش از جراحی، نگرانی را به برنامه تبدیل کنید
۱. نگرانی اصلی را دقیق نام ببرید
بهجای جمله کلی «از عمل میترسم»، منشأ فشار را مشخص کنید: بیهوشی، درد، عارضه، نتیجه قد، هزینه، مرخصی کاری، استفاده از واکر یا وابستگی به همراه. یک نگرانی مشخص، پاسخ یا اقدام مشخصتری دارد.
۲. نگرانی را به یک سؤال قابلپاسخ تبدیل کنید
برای هر نگرانی، سؤالی بنویسید که تیم درمان بتواند به آن پاسخ دهد. برای مثال:
- در روزهای اول چه میزان درد قابلانتظار است؟
- چه علائمی را باید همان روز گزارش کنم؟
- چه مدت برای دوری از کار برنامهریزی کنم؟
- چه وسایلی در خانه لازم دارم؟
- اگر استخوانسازی طبق انتظار پیش نرفت، تصمیم بعدی چگونه گرفته میشود؟
پاسخگرفتن از جراح و تیم درمان، ابهام را کاهش میدهد؛ جستوجوی بیپایان در تجربههای پراکنده بیماران معمولاً چنین اثری ندارد.
۳. انتظار خود را به معیارهای واقعی تبدیل کنید
پیش از جراحی فقط به عدد افزایش قد فکر نکنید. توانایی طیکردن دوره درمان، محدودیت حرکتی، مراقبت از ابزار، فیزیوتراپی و احتمال تغییر برنامه نیز بخشی از تصمیماند.
اگر انتظار دارید جراحی بهتنهایی تمام مشکلات مربوط به اعتمادبهنفس، روابط، موقعیت اجتماعی یا شغلی را حل کند، تصمیم را متوقف و این انتظار را دقیقتر بررسی کنید. تغییر قد یک نتیجه جسمی مشخص دارد، ولی پیامدهای روانی و اجتماعی برای همه یکسان نیستند.
۴. مراحل درمان را پیش از عمل بشناسید
دانستن مسیر درمان با تلاش برای پیشبینی دقیق هر روز تفاوت دارد. جراحی افزایش قد شامل عمل، استراحت اولیه، طولدهی تدریجی، تصویربرداری، فیزیوتراپی و مرحله مقاومشدن استخوان تازه است. براساس پروتکل فعلی مرکز، کل مسیر پیگیری و بازتوانی برای افزایش حدود شش سانتیمتر نزدیک به یک سال در نظر گرفته میشود.
در صفحه فرایند جراحی افزایش قد از ارزیابی تا پایان ریکاوری میتوانید وظیفه هر مرحله را جداگانه ببینید.
۵. یک برنامه پشتیبانی واقعی آماده کنید
پیش از عمل مشخص کنید چه کسی در رفتوآمد، خرید، تهیه غذا یا کارهای خانه کمک میکند. مسیر حرکت با واکر، دسترسی به سرویس بهداشتی، وجود پله، محل خواب، رفتوآمد به فیزیوتراپی و امکان ارسال تصاویر پزشکی را بررسی کنید.
بهتر است یک همراه اصلی از محدودیتها و علائم هشدار آگاه باشد. درخواست مشخص مانند «در هفته اول خریدها را انجام بده» یا «در مراجعه بعدی همراهم باش» از درخواست کلی کمک کاربردیتر است.
در دوره طولدهی و بازتوانی فشار روزانه را کاهش دهید
۶. برای روز خود سه نقطه ثابت بسازید
درمان طولانی میتواند مرز میان روزها را از بین ببرد. سه زمان تقریبی برای بیدارشدن، وعدههای اصلی و خواب تعیین کنید. سپس فیزیوتراپی، تنظیم وسیله و سایر وظایف درمانی را مطابق برنامه تیم پزشکی میان آنها قرار دهید.
برنامه نباید آنقدر فشرده باشد که انجام یک کار عقبافتاده احساس شکست ایجاد کند. اولویتهای درمانی همان روز را از کارهای اختیاری جدا کنید.
۷. تنفس را آهسته کنید، نه اجباری و بسیار عمیق
در وضعیت راحت و متناسب با محدودیت حرکتی خود قرار بگیرید. اجازه دهید تنفس آرام شود و بازدم کمی طولانیتر از دم باشد. یک تا دو دقیقه کافی است؛ نیازی به حبس طولانی نفس یا اجرای اعداد سختگیرانه نیست.
اگر سرگیجه، گزگز یا احساس کمبود هوای بیشتری پیدا کردید، تمرین را متوقف کنید و به تنفس معمولی برگردید. این تمرین برای پایینآوردن برانگیختگی ناشی از استرس است، نه درمان تنگی نفس یا درد قفسه سینه.
۸. هنگام هجوم فکرها، توجه را به محیط برگردانید
بدون تغییر وضعیت پاها، پنج چیز را که میبینید نام ببرید، چهار صدا را بشنوید و سه نقطه تماس بدن با تخت، صندلی یا لباس را حس کنید. سپس به خود یادآوری کنید اکنون در کدام مرحله درمان هستید و اقدام بعدی چیست.
این تمرین که «اتصال به محیط» نام دارد، یکی از مهارتهای معرفیشده در راهنمای مدیریت استرس سازمان جهانی بهداشت است. نسخه فارسی این راهنما نیز از همان صفحه در دسترس است.
۹. از ساعت بیدارشدن محافظت کنید
درد، کاهش فعالیت و نگرانی درباره رادیولوژی میتوانند خواب را نامنظم کنند. ساعت بیدارشدن را تا حد امکان ثابت نگه دارید، نور صفحهنمایش و گفتوگوهای پراسترس را نزدیک خواب کمتر کنید و کارهای درمانی روز بعد را پیش از رفتن به تخت یادداشت کنید.
اگر درد مانع خواب است، برنامه کنترل درد باید با تیم درمان بررسی شود. اگر ذهن شما شبها مدام درگیر میشود، زمان مشخصی در عصر برای نوشتن نگرانیها در نظر بگیرید؛ تختخواب محل حلکردن تمام مسائل درمان نیست.
۱۰. وعدههای غذایی، آب و کافئین را بیبرنامه نکنید
حذف وعدهها، کمآبی یا مصرف زیاد نوشیدنیهای کافئیندار میتواند بیقراری، تپش قلب و اختلال خواب را بیشتر کند. وعدهها و مصرف مایعات را مطابق برنامه تغذیه و شرایط پزشکی خود منظم نگه دارید.
برای کاهش استرس به سراغ مکمل، فرآورده گیاهی یا آرامبخش خودسرانه نروید. تمام داروها و مکملهای مصرفی باید پیش از جراحی به جراح و متخصص بیهوشی اعلام شوند؛ بعضی محصولات میتوانند با داروها یا شرایط جراحی تداخل داشته باشند.
۱۱. برای آرامشدن فقط حرکتهای مجاز را انجام دهید
پیادهروی و فعالیت بدنی برای بسیاری از افراد سالم مفید است، ولی بیمار پس از جراحی افزایش قد نباید برای تخلیه استرس مقدار راهرفتن، تحمل وزن یا شدت تمرین را خودسرانه افزایش دهد. کاهش درد نیز به معنی آمادگی استخوان برای فشار بیشتر نیست.
حرکت روزانه را از برنامه فیزیوتراپی پس از جراحی افزایش قد بگیرید. اگر تمرینی باعث درد غیرعادی، تورم جدید، بیحسی، ضعف یا کاهش حرکت مفصل شد، آن را متوقف و موضوع را گزارش کنید.
۱۲. علائم را ثبت کنید؛ مدام بدن را آزمایش نکنید
یک ثبت کوتاه روزانه میتواند شامل کیفیت خواب، شدت تقریبی استرس، درد، انجام فیزیوتراپی و علامت جدید باشد. هدف، انتقال اطلاعات منظم به تیم درمان است؛ نه اندازهگیری وسواسگونه بدن در طول روز.
در ارزیابی دکتر مطلبیزاده، وضعیت استخوان فقط از روی احساس بیمار یا یک روز درد بیشتر تعیین نمیشود. روند رادیولوژی، راستای اندام، دامنه حرکت، وضعیت عضلات و علائم عصبی در کنار یکدیگر تفسیر میشوند.
۱۳. برای جستوجو و شبکههای اجتماعی مرز بگذارید
دیدن روند درمان دیگران گاهی اطلاعات مفیدی میدهد، ولی مقایسه مداوم میتواند استرس را افزایش دهد. سرعت تشکیل استخوان، درد، میزان حرکت و زمان عبور از واکر به عصا برای همه یکسان نیست.
زمان مشخصی برای مطالعه اطلاعات پزشکی در نظر بگیرید و منابع نامطمئن، ویدئوهای ترسآفرین و وعدههای نتیجه سریع را از برنامه روزانه حذف کنید. سؤال مربوط به پرونده خود را از تیم درمان بپرسید، نه از بخش نظرات یک ویدئو.
در یک درمان طولانی، زندگی را به پرونده پزشکی محدود نکنید
۱۴. هر روز یک فعالیت کوچک غیرپزشکی داشته باشید
گوشدادن به موسیقی، گفتوگو با یک دوست، مطالعه، تماشای برنامه موردعلاقه یا انجام کار دستی سازگار با محدودیت حرکتی میتواند بخشی از روز را از درمان جدا کند. فعالیتی را انتخاب کنید که فشار نتیجه و رقابت ایجاد نکند.
ارتباط اجتماعی را نیز حفظ کنید. اگر انرژی گفتوگوی طولانی ندارید، از یک فرد قابلاعتماد بخواهید ده دقیقه با شما صحبت کند یا در سکوت کنارتان باشد.
۱۵. پیش از فروپاشی برنامه درمان کمک حرفهای بگیرید
اگر اضطراب باعث شده تصمیمگیری، خواب، تغذیه، فیزیوتراپی، تنظیم وسیله یا ارتباط با تیم درمان مختل شود، منتظر شدیدترشدن آن نمانید. روانشناس بالینی میتواند مهارتهای مقابلهای و درمان روانشناختی ارائه دهد. در صورت علائم شدید، افت عملکرد قابلتوجه، حملات مکرر ترس یا احتمال نیاز به دارو، ارزیابی روانپزشک مناسبتر است.
داروی آرامبخش را از فرد دیگر نگیرید و مقدار داروی نسخهای خود را تغییر ندهید. انتخاب دارو در دوره جراحی به وضعیت پزشکی، داروهای همزمان و نظر پزشک وابسته است.
کدام علائم را نباید به استرس نسبت داد؟
تپش قلب، تعریق و احساس کمبود هوا هنگام اضطراب نیز رخ میدهند، ولی پس از جراحی نباید هر علامت جدیدی را روانی فرض کرد. موارد زیر نیازمند تماس سریع با تیم درمان هستند:
- تب، لرز، ترشح چرکی یا قرمزی روبهگسترش زخم؛
- درد شدید، ناگهانی یا روبهافزایش؛
- تورم ناگهانی یا درد جدید ساق؛
- بیحسی، ضعف جدید یا افتادگی پا؛
- سردی یا تغییر رنگ اندام؛
- شلشدن یا اختلال در عملکرد وسیله.
تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، غش یا سرفه خونی به ارزیابی اورژانسی نیاز دارد. تمرین تنفس یا آرامسازی نباید تماس با اورژانس را به تأخیر بیندازد. جزئیات بیشتر در صفحه عوارض و علائم هشدار جراحی افزایش قد آمده است.
در صورت فکر خودکشی یا خودآزاری، ناتوانی در حفظ ایمنی خود یا احساس خطر فوری، تنها نمانید و از یک فرد قابلاعتماد بخواهید کنار شما باشد. در ایران با اورژانس پزشکی ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیکترین مرکز اورژانس مراجعه کنید.
مسیر بعدی برای متقاضی و بیمار فعلی
اگر هنوز در مرحله تصمیمگیری هستید، شناخت حدود یک سال بازتوانی، فیزیوتراپی منظم، محدودیت حرکتی و احتمال تغییر برنامه بخشی از ارزیابی آمادگی شماست. در صفحه جراحی افزایش قد و غربالگری اولیه کاندیداتوری میتوانید شرایط، روشهای فعلی مرکز و مسیر بررسی اولیه را ببینید.
اگر اکنون در دوره درمان هستید، تغییر خواب، اضطراب، درد یا توان انجام برنامه را از طریق مسیر ارتباطی پرونده خود به تیم پزشکی اطلاع دهید. استرس شدید را پنهان نکنید و علائم جسمی جدید را نیز بدون بررسی به اضطراب نسبت ندهید.
بازبین پزشکی: دکتر نادر مطلبیزاده، متخصص جراحی استخوان و مفاصل
منابع
- World Health Organization. 2020. Doing What Matters in Times of Stress: An Illustrated Guide.
- National Institute of Mental Health. I’m So Stressed Out! Fact Sheet.
- National Center for Complementary and Integrative Health. Relaxation Techniques: What You Need to Know.
- Shebl MA, Toraih E, Shebl M, et al. 2025. Preoperative anxiety and its impact on surgical outcomes: A systematic review and meta-analysis. Journal of Clinical and Translational Science.
- Haffner-Luntzer M, Foertsch S, Fischer V, et al. 2019. Chronic psychosocial stress compromises the immune response and endochondral ossification during bone fracture healing via β-AR signaling. Proceedings of the National Academy of Sciences.
- مرکز بینالمللی جراحی افزایش قد ایران. دوران نقاهت عمل جراحی افزایش قد.