پمپ درد داخلنخاعی یا سیستم دارورسانی اینتراتکال، دستگاهی است که با جراحی زیر پوست قرار میگیرد و دارو را از طریق یک کاتتر به مایع اطراف نخاع میرساند. کاتتر وارد بافت نخاع نمیشود. این روش بیشتر برای درد شدید و طولانیمدت یا اسپاستیسیتهای بررسی میشود که با درمانهای کمتهاجمیتر بهاندازه کافی کنترل نشده است.
پمپ دردی که برای چند ساعت یا چند روز پس از جراحی استفاده میشود، لزوماً از این نوع نیست. ممکن است دارو را از راه ورید، فضای اپیدورال یا یک کاتتر موضعی برساند. اگر پزشک از عبارت «پمپ درد» استفاده کرده است، اولین پرسش باید درباره نام دقیق دستگاه و مسیر ورود دارو باشد.
پمپ درد همیشه یک دستگاه واحد نیست
در گفتوگوهای روزمره، چند روش متفاوت با عنوان پمپ درد شناخته میشوند:
| نوع سامانه | مسیر دارو | کاربرد معمول |
|---|---|---|
| پمپ کاشتنی داخلنخاعی | کاتتر در فضای حاوی مایع مغزینخاعی و مخزن زیر پوست | کنترل طولانیمدت درد شدید یا اسپاستیسیته در بیماران منتخب |
| پمپ اپیدورال | کاتتر در فضای اپیدورال، بیرون پرده اطراف نخاع | کنترل درد حین یا پس از بعضی جراحیها، معمولاً در دوره بستری |
| پمپ کنترل درد وریدی یا PCA | اتصال به آنژیوکت وریدی؛ در برخی سامانهها بیمار دکمه دستگاه را فشار میدهد | کنترل درد حاد پس از جراحی با محدودیتهای از پیش برنامهریزیشده |
پمپهای تزریق موضعی یا متصل به کاتتر عصب محیطی نیز در بعضی جراحیها کاربرد دارند. نام «پمپ درد» بهتنهایی محل ورود دارو را مشخص نمیکند.
پمپ کاشتنی داخلنخاعی چگونه کار میکند؟
بخش اصلی دستگاه مخزنی است که معمولاً زیر پوست شکم قرار میگیرد. یک لوله باریک از مخزن به فضای داخلنخاعی میرسد و دارو را براساس برنامه تنظیمشده آزاد میکند. چون دارو در نزدیکی مسیرهای عصبی مسئول درد یا اسپاستیسیته قرار میگیرد، در بسیاری از بیماران میتوان از مقدار کمتری نسبت به مصرف خوراکی یا وریدی استفاده کرد.
کمترشدن مقدار دارو به معنای حذف عوارض نیست. نوع دارو، محل کاتتر، وضعیت بیمار و تنظیم دستگاه بر نتیجه و خطرهای درمان اثر میگذارند.
در درمان درد ممکن است از داروهایی مانند مورفین یا زیکونوتاید و برای اسپاستیسیته شدید از باکلوفن استفاده شود. مجوز مصرف، فرمول دارو و سازگاری آن با پمپ در کشورها و دستگاههای مختلف یکسان نیست. انتخاب یا ترکیب دارو فقط باید بهوسیله تیم متخصص انجام شود؛ داروی تزریقی معمولی را نمیتوان خودسرانه داخل مخزن پمپ استفاده کرد.
چه زمانی کاشت پمپ بررسی میشود؟
پمپ داخلنخاعی درمان خط اول دردهای معمولی نیست. بررسی آن بیشتر زمانی منطقی است که درد شدید و پایدار یا اسپاستیسیته، فعالیت روزانه و کیفیت زندگی را مختل کرده باشد و درمانهای مناسب قبلی اثر کافی نداشته یا عوارض تحملناپذیری ایجاد کرده باشند.
تصمیم فقط براساس شدت عددی درد گرفته نمیشود. متخصص درد منشأ درد، درمانهای قبلی، تأثیر علائم بر حرکت و خواب، بیماریهای همراه، داروهای مصرفی و توانایی فرد برای مراجعه منظم را بررسی میکند. هدف درمان نیز باید مشخص باشد؛ برای مثال کاهش درد هنگام حرکت، خواب بهتر یا کنترل اسپاسم، نه وعده حذف کامل همه علائم.
وجود عفونت فعال، اختلال اصلاحنشده در انعقاد خون، بعضی مشکلات ساختمانی ستون فقرات یا ناتوانی در پیگیری منظم میتواند کاشت را نامناسب یا نیازمند تعویق کند. سابقه مصرف مواد یا بیماری روانپزشکی نیز نباید بهطور خودکار به معنی رد بیمار باشد؛ این شرایط به ارزیابی دقیقتر و برنامه ایمنی متناسب نیاز دارند.
توصیههای انجمن درد بریتانیا بر انتخاب دقیق بیمار، دسترسی به تیم چندتخصصی، آموزش بیمار و امکان رسیدگی سریع به عوارض تأکید دارند. بسته به علت درمان، ممکن است پیش از کاشت دائمی، پاسخ فرد به داروی داخلنخاعی آزمایش شود؛ این مرحله برای همه بیماران و همه کاربردها الزامی نیست.
مزیت پمپ در برابر درمانهای معمول چیست؟
دارورسانی هدفمند میتواند در بیمار منتخب، کنترل پایدارتر علائم را با مصرف مقدار کمتری از دارو فراهم کند. در بعضی افراد، عوارض ناشی از گردش دارو در سراسر بدن نیز کمتر میشود.
در مقابل، بیمار به عملکرد دستگاه، تنظیم صحیح، پرکردن بهموقع مخزن و دسترسی مستمر به تیم درمان وابسته میشود. نتیجه درمان میان افراد متفاوت است و شواهد مربوط به درد سرطان، درد مزمن غیرسرطانی و اسپاستیسیته یکسان نیست. وجود پمپ نیز نیاز به فیزیوتراپی، توانبخشی یا درمان علت زمینهای را از بین نمیبرد.
اگر داروی داخل پمپ از گروه اپیوئیدها باشد، خوابآلودگی، تهوع، خارش، احتباس ادرار، کاهش تنفس و وابستگی جسمی همچنان مطرحاند. «دوز کمتر» نباید با «بیخطر بودن» اشتباه گرفته شود.
کاشت، تنظیم و پیگیری دستگاه
پیش از کاشت، متخصص درد سوابق پزشکی، داروهای مصرفی، حساسیتها، خطر خونریزی، وجود عفونت و تصاویر موردنیاز را بررسی میکند. گاهی ارزیابی روانشناختی نیز برای شناخت انتظار بیمار، توانایی پیگیری و عوامل مؤثر بر تجربه درد انجام میشود.
در زمان جراحی، مخزن زیر پوست قرار میگیرد و کاتتر به فضای داخلنخاعی هدایت میشود. پس از آن، نوع دارو و برنامه تزریق براساس پاسخ بیمار تنظیم خواهد شد. رسیدن به تنظیم مناسب ممکن است به چند نوبت ارزیابی نیاز داشته باشد.
مخزن باید در زمان تعیینشده و با روش استریل توسط فرد آموزشدیده پر شود. تنظیم دستگاه، تغییر دارو یا دسترسی به مخزن کار بیمار یا همراه او نیست. زمان پرکردن مجدد و زمان احتمالی تعویض پمپ به مدل دستگاه، ظرفیت مخزن، نوع دارو و برنامه تزریق بستگی دارد.
عوارض احتمالی پمپ داخلنخاعی
عوارض ممکن است به جراحی، خود دستگاه یا داروی داخل آن مربوط باشند. عفونت زخم یا مخزن، خونریزی، نشت مایع مغزینخاعی و سردرد، جابهجایی یا انسداد کاتتر، خرابی پمپ و خطای برنامهریزی یا پرکردن از جمله خطرهای شناختهشدهاند. در موارد نادر، توده التهابی در انتهای کاتتر یا آسیب عصبی نیز گزارش شده است.
کمشدن ناگهانی دارو میتواند باعث بازگشت شدید درد یا علائم قطع دارو شود. قطع ناگهانی باکلوفن داخلنخاعی بهویژه میتواند خطرناک باشد. دریافت بیشازحد بعضی داروها نیز احتمال کاهش سطح هوشیاری و اختلال تنفس را ایجاد میکند.
چه علائمی اورژانسیاند؟
در صورت مشاهده علائم زیر باید با اورژانس محل زندگی تماس گرفت:
- تنفس کند، سطحی یا دشوار
- خوابآلودگی غیرعادی، گیجی شدید، پاسخندادن یا کاهش هوشیاری
- تشنج، ضعف شدید یا علامت عصبی ناگهانی
- افزایش سریع و شدید سفتی یا اسپاسم همراه با تب، بیقراری یا گیجی
بوق یا هشدار دستگاه، بازگشت ناگهانی درد یا اسپاسم، تب، قرمزی، گرمی، تورم یا ترشح محل پمپ نیز نیازمند تماس سریع با تیم درمان است. منتظر نوبت معمول بعدی نمانید و برای جبران کاهش اثر، داروی اضافی خودسرانه مصرف نکنید.
MRI، سفر و خارجکردن پمپ
دستور MRI برای همه پمپها یکسان نیست. بعضی دستگاهها تنها تحت شرایط مشخص قابل اسکناند، برخی هنگام تصویربرداری موقتاً تزریق را متوقف میکنند و بعضی به اقدامهای ویژه قبل و بعد از MRI نیاز دارند. پیش از تعیین وقت، نام و مدل دقیق پمپ را به مرکز تصویربرداری و پزشک اطلاع دهید. کارت شناسایی دستگاه را نیز همیشه همراه داشته باشید.
عمر باتری و زمان تعویض میان مدلها متفاوت است و طی مراجعات دورهای بررسی میشود. تشخیص دستگاه در گیتهای امنیتی نیز امکانپذیر است؛ کارت دستگاه از سوءتفاهم جلوگیری میکند.
پمپ را میتوان در صورت عفونت، خرابی، تغییر برنامه درمانی یا عوارض مهم خارج کرد. خروج یا توقف درمان باید همراه با برنامه جایگزین و کاهش کنترلشده دارو باشد تا خطر علائم قطع کاهش یابد.
پمپ درد پس از جراحی افزایش قد
پمپ مورد استفاده برای کنترل درد روزهای نخست جراحی با پمپ کاشتنی درمان درد مزمن یکی نیست. در مرکز بینالمللی جراحی افزایش قد ایران، پمپ درد در دوره بستری برای کنترل درد پس از عمل استفاده میشود. این به معنی کاشت یک سیستم دائمی داخلنخاعی نیست؛ نوع پمپ و مسیر دارو را باید تیم جراحی و بیهوشی برای بیمار مشخص کند.
در توضیح فرایند جراحی مرکز، دکتر نادر مطلبیزاده تأکید میکند که پمپ درد برای قابلکنترلکردن درد روزهای نخست به کار میرود؛ نبود کامل درد به بیمار وعده داده نمیشود.
پس از انتقال بیمار به خانه، داروی کنترل درد را براساس شدت درد و شرایط هر بیمار انتخاب میکنیم. در تجربه مرکز، تعداد کمی از بیماران پس از بازگشت به خانه حتی به یک قرص مسکن نیاز نداشتهاند. این واکنش محدود نشان میدهد شدت و مدت درد در افراد یکسان نیست، اما مبنایی برای پیشبینی نتیجه سایر بیماران محسوب نمیشود.
پیش از جراحی باید مصرف منظم مسکن، داروهای خوابآور، رقیقکنندههای خون، سابقه حساسیت دارویی، وقفه تنفسی هنگام خواب و بیماری کبد یا کلیه به تیم درمان گفته شود. هنگام استفاده از پمپ نیز درد کنترلنشده، خوابآلودگی شدید، تغییر تنفس، تهوع آزاردهنده، خارش، ضعف یا بیحسی غیرمنتظره و مشکل دفع ادرار باید به پرستار اطلاع داده شود.
جزئیات بستری و شروع مراقبتهای بعدی در صفحه فرایند جراحی افزایش قد و علائم نیازمند پیگیری در صفحه عوارض جراحی افزایش قد توضیح داده شدهاند.
پیش از شروع درمان چه بپرسیم؟
اگر استفاده از پمپ درد پیشنهاد شده است، این اطلاعات را از تیم درمان دریافت کنید:
- دستگاه کاشتنی است یا پس از پایان بستری برداشته میشود؟
- دارو از راه ورید، فضای اپیدورال، فضای داخلنخاعی یا مسیر دیگری وارد میشود؟
- چه کسی پمپ را تنظیم و بیمار را پایش میکند؟
- کدام علائم باید فوراً گزارش شوند؟
- برنامه جایگزینی دارو پس از قطع پمپ یا ترخیص چیست؟
- برای دستگاه کاشتنی، تاریخ مراجعه بعدی، وضعیت MRI و راه تماس اضطراری کدام است؟
منابع
- Johns Hopkins Medicine ـ Intrathecal Pain Pump، بازبینی ۲۰۲۶
- British Pain Society ـ توصیههای بالینی دارورسانی داخلنخاعی در بزرگسالان، ۲۰۲۴
- ASA و ASRA ـ راهنمای پیشگیری و مدیریت کاهش تنفس ناشی از اپیوئیدهای نوراکسیال
- Royal College of Anaesthetists ـ استانداردهای مدیریت درد بیماران بستری، ۲۰۲۶
- NHS ـ اپیدورال و استفاده از پمپ خودکار پس از جراحی
- North Tees and Hartlepool NHS ـ پمپ کنترل درد وریدی PCA
- مرکز بینالمللی جراحی افزایش قد ایران ـ کنترل درد و زمان ترخیص
این صفحه توسط دکتر نادر مطلبی زاده، جراح استخوان و مفاصل (ارتوپدی)، بازبینی پزشکی شده است. شماره نظام پزشکی: ۳۱۳۶۸. حوزهٔ تمرکز: جراحی افزایش قد (Limb Lengthening) و اصلاح ناهنجاریهای اندام.
پروفایل نظام پزشکی
ارجاع علمی: لینک PubMed/ResearchGate
زبانها: فارسی، انگلیسی، عربی
آخرین بازبینی پزشکی: ۱۴۰۵/۰۵/۱۷
اطلاعات این صفحه جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین معاینهٔ فردی نیست.
شفافیت محتوای پزشکی: این مرکز ارائهدهنده خدمات جراحی معرفیشده در همین صفحه است. فرایند انتخاب منابع، بازبینی پزشکی، اصلاح خطاها و نحوه اعلام تعارض منافع در سیاست تحریریه و بازبینی پزشکی توضیح داده شده است.