مغز استخوان بافتی نرم و اسفنجی است که در فضای داخلی بعضی استخوانها قرار دارد. مهمترین وظیفه آن تولید سلولهای خون است؛ یعنی گلبولهای قرمز که اکسیژن را حمل میکنند، گلبولهای سفید که در دفاع از بدن نقش دارند و پلاکتها که به بندآمدن خون کمک میکنند.
مغز استخوان با نخاع تفاوت دارد. نخاع بخشی از سیستم عصبی است و در کانال ستون فقرات قرار گرفته است؛ اما مغز استخوان داخل استخوانها قرار دارد و وظیفه اصلی آن خونسازی است. نمونهبرداری مغز استخوان نیز معمولاً از پشت استخوان لگن انجام میشود و ارتباطی با نخاع ندارد.
مغز استخوان دو نوع اصلی دارد:
- مغز استخوان قرمز: محل اصلی تولید سلولهای خون
- مغز استخوان زرد: بافتی با چربی بیشتر که عمدتاً در ذخیره انرژی نقش دارد
وجود نتیجه غیرطبیعی در آزمایش خون، درخواست نمونهبرداری یا مطرحشدن پیوند مغز استخوان لزوماً به معنی ابتلا به سرطان نیست. هرکدام از این اقدامات میتوانند برای بررسی مجموعهای از بیماریهای خونی، عفونتها یا اختلالات تولید سلولهای خون انجام شوند.
این صفحه توسط دکتر نادر مطلبی زاده، جراح استخوان و مفاصل (ارتوپدی)، بازبینی پزشکی شده است. شماره نظام پزشکی: ۳۱۳۶۸. حوزهٔ تمرکز: جراحی افزایش قد (Limb Lengthening) و اصلاح ناهنجاریهای اندام.
پروفایل نظام پزشکی
ارجاع علمی: لینک PubMed/ResearchGate
زبانها: فارسی، انگلیسی، عربی
آخرین بازبینی پزشکی: ۱۴۰۵/۰۵/۱۴
اطلاعات این صفحه جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین معاینهٔ فردی نیست.
شفافیت محتوای پزشکی: این مرکز ارائهدهنده خدمات جراحی معرفیشده در همین صفحه است. فرایند انتخاب منابع، بازبینی پزشکی، اصلاح خطاها و نحوه اعلام تعارض منافع در سیاست تحریریه و بازبینی پزشکی توضیح داده شده است.
- مغز استخوان کجای بدن قرار دارد؟
- مغز استخوان با نخاع چه تفاوتی دارد؟
- مغز استخوان قرمز و زرد چه تفاوتی دارند؟
- مغز استخوان چه سلولهایی تولید میکند؟
- مغز استخوان چه ارتباطی با آزمایش CBC دارد؟
- اختلال عملکرد مغز استخوان چه علائمی دارد؟
- چه بیماریهایی مغز استخوان را درگیر میکنند؟
- چه زمانی نمونهبرداری از مغز استخوان لازم میشود؟
- تفاوت آسپیراسیون و بیوپسی مغز استخوان چیست؟
- نمونهبرداری مغز استخوان چگونه انجام میشود؟
- آیا نمونهبرداری مغز استخوان درد دارد؟
- قبل از نمونهبرداری چه اطلاعاتی را باید به پزشک بگوییم؟
- بعد از نمونهبرداری چه مراقبتی لازم است؟
- نتیجه آزمایش مغز استخوان چه چیزهایی را نشان میدهد؟
- آیا درخواست نمونهبرداری یعنی سرطان داریم؟
- پیوند مغز استخوان چیست؟
- انواع پیوند سلولهای بنیادی
- پیوند مغز استخوان برای چه بیماریهایی انجام میشود؟
- اهدای مغز استخوان چگونه انجام میشود؟
- تفاوت پیوند مغز استخوان و پیوند استخوان چیست؟
- آیا مغز استخوان با عفونت استخوان ارتباط دارد؟
- مغز استخوان چه نقشی در ترمیم شکستگی دارد؟
- چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- سؤالات متداول درباره مغز استخوان
- جمعبندی
- منابع علمی
مغز استخوان کجای بدن قرار دارد؟
مغز استخوان داخل حفرهها و بخش اسفنجی استخوانها قرار دارد، اما مقدار و نوع آن در تمام استخوانها یکسان نیست.
در کودکان، بخش بیشتری از اسکلت حاوی مغز قرمز فعال است؛ زیرا بدن در دوران رشد به تولید فراوان سلولهای خون نیاز دارد. با افزایش سن، بخشی از مغز قرمز به مغز زرد تبدیل میشود.
در بزرگسالان، بیشترین مقدار مغز استخوان قرمز فعال در این نواحی دیده میشود:
- استخوانهای لگن
- مهرههای ستون فقرات
- دندهها
- استخوان جناغ
- بخشهایی از جمجمه
- قسمتهای نزدیک به تنه در استخوان بازو و ران
بخش میانی بسیاری از استخوانهای بلند، بهخصوص در بزرگسالی، بیشتر حاوی مغز زرد است. برای مشاهده ساختار استخوانها و محل کلی آنها میتوانید مقاله اسکلت انسان را مطالعه کنید.
مغز استخوان با نخاع چه تفاوتی دارد؟
شباهت اسمی این دو ساختار باعث سردرگمی بسیاری از بیماران میشود.
| ویژگی | مغز استخوان | نخاع |
|---|---|---|
| محل قرارگیری | داخل بعضی استخوانها | داخل کانال ستون فقرات |
| دستگاه بدن | خونساز و ایمنی | سیستم عصبی |
| وظیفه اصلی | تولید سلولهای خون | انتقال پیامهای عصبی |
| محل معمول نمونهبرداری | استخوان لگن | نمونهبرداری مغز استخوان از نخاع انجام نمیشود |
| بیماریهای مرتبط | کمخونی آپلاستیک، لوسمی، میلوما و اختلالات خونی | آسیب نخاعی، تومور، التهاب و فشردگی نخاع |
سوزنی که برای نمونهبرداری مغز استخوان استفاده میشود وارد نخاع نمیشود. محل رایج آزمایش، بخش پشتی استخوان لگن است. بنابراین نمونهبرداری مغز استخوان باعث آسیب نخاعی یا فلجشدن نمیشود.
مغز استخوان قرمز و زرد چه تفاوتی دارند؟
مغز استخوان قرمز
مغز قرمز حاوی سلولهای بنیادی خونساز است. این سلولها میتوانند به انواع اصلی سلولهای خون تبدیل شوند:
- گلبول قرمز
- انواع گلبول سفید
- پلاکت
فرایند تولید و تکامل سلولهای خون را «خونسازی» مینامند. این روند در طول زندگی ادامه دارد؛ زیرا سلولهای خون عمر محدودی دارند و بدن باید آنها را مرتب جایگزین کند.
مغز استخوان زرد
مغز زرد مقدار بیشتری سلول چربی دارد و بیشتر بهعنوان ذخیره انرژی عمل میکند. این بافت همچنان بخشی از محیط داخلی استخوان است، اما در شرایط معمول فعالیت خونسازی آن کمتر از مغز قرمز است.
زردبودن مغز استخوان نشانه بیماری نیست. تبدیل تدریجی بخشی از مغز قرمز به مغز زرد، بخشی طبیعی از افزایش سن است.
مغز استخوان چه سلولهایی تولید میکند؟
سه گروه اصلی سلولهای خون در مغز استخوان ساخته میشوند:
| سلول خون | وظیفه اصلی | کاهش آن ممکن است چه علائمی ایجاد کند؟ |
|---|---|---|
| گلبول قرمز | انتقال اکسیژن از ریه به بافتها | خستگی، رنگپریدگی، ضعف و تنگی نفس |
| گلبول سفید | دفاع در برابر عفونت | عفونتهای مکرر یا شدید |
| پلاکت | کمک به انعقاد و بندآمدن خون | کبودی، خونریزی لثه یا بینی و لکههای قرمز پوستی |
این جدول به معنی آن نیست که هر خستگی، عفونت یا کبودی ناشی از بیماری مغز استخوان است. کمبود آهن، کمبود بعضی ویتامینها، داروها، عفونتها، بیماریهای کبد و کلیه و دلایل متعدد دیگری نیز میتوانند تعداد سلولهای خون را تغییر دهند.
مغز استخوان چه ارتباطی با آزمایش CBC دارد؟
آزمایش CBC تعداد گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها را اندازهگیری میکند. چون این سلولها در مغز استخوان ساخته میشوند، نتیجه CBC میتواند اطلاعاتی غیرمستقیم درباره فرایند خونسازی در اختیار پزشک قرار دهد.
بااینحال، CBC بهتنهایی وضعیت مغز استخوان را مشخص نمیکند. برای مثال، پایینبودن هموگلوبین ممکن است بهدلیل کمبود آهن، خونریزی، بیماری کلیه، تخریب گلبولهای قرمز یا کاهش تولید در مغز استخوان ایجاد شده باشد.
بررسی بیشتر مغز استخوان معمولاً زمانی مطرح میشود که:
- تعداد یک یا چند نوع سلول خون بهطور غیرعادی کم یا زیاد باشد.
- شکل سلولها در اسمیر خون طبیعی نباشد.
- کاهش همزمان گلبول قرمز، گلبول سفید و پلاکت دیده شود.
- سلولهای نابالغ یا غیرعادی در خون مشاهده شوند.
- علت کمخونی یا کاهش پلاکت با آزمایشهای معمول مشخص نشود.
- پزشک به یک بیماری خون یا مغز استخوان مشکوک باشد.
- لازم باشد پاسخ بیمار به درمان ارزیابی شود.
تجویز آزمایش مغز استخوان بهتنهایی به معنی قطعیبودن سرطان نیست. این آزمایش برای تشخیص طیف گستردهای از اختلالات خونی و بعضی عفونتها نیز کاربرد دارد.
اختلال عملکرد مغز استخوان چه علائمی دارد؟
علائم به این بستگی دارند که تولید کدام سلولهای خون مختل شده باشد.
کاهش گلبول قرمز
کاهش گلبول قرمز یا هموگلوبین ممکن است باعث این موارد شود:
- خستگی زودرس
- ضعف
- رنگپریدگی
- تپش قلب
- سرگیجه
- تنگی نفس هنگام فعالیت
کاهش گلبول سفید
اگر تعداد بعضی گلبولهای سفید کاهش پیدا کند، ممکن است فرد با عفونتهای مکرر، تب یا عفونتهایی روبهرو شود که شدت بیشتری دارند یا دیرتر بهبود پیدا میکنند.
کاهش پلاکت
کمبود پلاکت ممکن است با این نشانهها همراه باشد:
- کبودی آسان
- خونریزی بینی
- خونریزی لثه
- طولانیشدن خونریزی زخم
- لکههای ریز قرمز یا بنفش روی پوست
- خونریزی غیرعادی قاعدگی
افزایش یا تولید غیرطبیعی سلولها
در بعضی بیماریها، مغز استخوان بهجای کاهش تولید، تعداد زیادی سلول غیرطبیعی میسازد. این سلولها ممکن است فضای تولید سلولهای سالم را اشغال کنند.
تب طولانی، تعریق شبانه، کاهش وزن بدون دلیل، درد استخوان، بزرگشدن غدد لنفاوی یا احساس پری شکم میتوانند در بعضی بیماریهای خونی دیده شوند؛ اما این علائم اختصاصی نیستند و از روی آنها نمیتوان بیماری مغز استخوان را تشخیص داد.
چه بیماریهایی مغز استخوان را درگیر میکنند؟
بیماریهای مغز استخوان را میتوان بر اساس نوع اختلال به چند گروه تقسیم کرد.
بیماریهایی که تولید سلولهای خون را کاهش میدهند
در این بیماریها، مغز استخوان نمیتواند مقدار کافی سلول سالم تولید کند. کمخونی آپلاستیک یکی از نمونههای شناختهشده این گروه است.
برخی داروها، مواد شیمیایی، پرتودرمانی، بیماریهای خودایمنی، عفونتها یا عوامل ارثی نیز ممکن است فعالیت مغز استخوان را کاهش دهند.
لوسمی یا سرطان خون
در لوسمی، سلولهای خونی نابالغ یا غیرطبیعی به شکل کنترلنشده تکثیر میشوند. این سلولها میتوانند تولید طبیعی گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها را مختل کنند.
لوسمی با «سرطان استخوان» یکسان نیست. لوسمی از سلولهای خونساز آغاز میشود، درحالیکه سرطان استخوان از بافت خود استخوان منشأ میگیرد.
سندرمهای میلودیسپلاستیک
در این گروه از بیماریها، مغز استخوان سلولهای خون را بهطور ناکارآمد یا غیرطبیعی تولید میکند. ممکن است تعداد یک یا چند نوع سلول خون کاهش پیدا کند.
بیماریهای میلوپرولیفراتیو
در این اختلالات، یک یا چند رده سلول خون بیش از حد تولید میشوند. پلیسیتمی ورا و بعضی اشکال ترومبوسیتوز در این گروه قرار میگیرند.
میلوفیبروز
در میلوفیبروز، بافت فیبری در مغز استخوان افزایش پیدا میکند و فضای طبیعی خونسازی را مختل میسازد.
مولتیپل میلوما
مولتیپل میلوما بیماری سلولهای پلاسماست. این سلولها از انواع سلولهای ایمنی هستند و در مغز استخوان قرار دارند. تکثیر غیرعادی آنها میتواند بر استخوانها، کلیهها و تولید طبیعی سلولهای خون اثر بگذارد.
درگیری مغز استخوان در بعضی سرطانها
برخی سرطانهایی که در عضو دیگری آغاز شدهاند ممکن است به مغز استخوان گسترش پیدا کنند. نمونهبرداری گاهی برای بررسی این موضوع انجام میشود.
فهرست بیماریها در این بخش برای آشنایی عمومی است. تشخیص هرکدام به ترکیبی از شرح حال، معاینه، آزمایش خون، بررسی سلولها، آزمایشهای ژنتیکی و گاهی نمونهبرداری نیاز دارد.
چه زمانی نمونهبرداری از مغز استخوان لازم میشود؟
پزشک ممکن است در شرایط زیر آسپیراسیون یا بیوپسی مغز استخوان را پیشنهاد کند:
- CBC یا اسمیر خون نتیجه غیرعادی داشته باشد.
- علت کمخونی، کاهش پلاکت یا کاهش گلبول سفید مشخص نباشد.
- کاهش همزمان چند رده سلول خون وجود داشته باشد.
- احتمال لوسمی، میلوما، لنفوم یا بیماری دیگری مطرح باشد.
- لازم باشد میزان درگیری مغز استخوان مشخص شود.
- پاسخ بیمار به شیمیدرمانی یا درمان دیگر بررسی شود.
- احتمال گسترش سرطان به مغز استخوان وجود داشته باشد.
- تب طولانی و بدون علت نیازمند بررسی بیشتر باشد.
- پزشک به بعضی عفونتهای مغز استخوان مشکوک باشد.
پیش از آزمایش، پزشک معمولاً نتیجه CBC، اسمیر خون، سوابق بیماری، داروهای مصرفی و سایر بررسیها را مرور میکند.
تفاوت آسپیراسیون و بیوپسی مغز استخوان چیست؟
این دو آزمایش اغلب در یک جلسه انجام میشوند، اما نمونههای متفاوتی فراهم میکنند.
| روش | نوع نمونه | چه اطلاعاتی فراهم میکند؟ |
|---|---|---|
| آسپیراسیون مغز استخوان | مقدار کمی از بخش مایع مغز استخوان و سلولها | شکل، تعداد و ویژگی سلولها؛ امکان انجام بعضی آزمایشهای تخصصی |
| بیوپسی مغز استخوان | قطعه باریکی از استخوان همراه با مغز داخل آن | ساختار کلی، تراکم سلولی، توزیع سلولها و وجود فیبروز یا درگیری موضعی |
در بعضی شرایط، نمونه مایع اطلاعات کافی فراهم میکند؛ اما در موارد دیگر، بررسی ساختار کامل مغز استخوان نیز لازم است. به همین دلیل آسپیراسیون و بیوپسی میتوانند مکمل یکدیگر باشند.
نمونهبرداری مغز استخوان چگونه انجام میشود؟
نمونه معمولاً از قسمت پشتی استخوان لگن برداشته میشود. بیمار به پهلو یا روی شکم قرار میگیرد و مراحل معمول به این شکل است:
- پوست ناحیه تمیز و ضدعفونی میشود.
- داروی بیحسی موضعی به پوست و بافت روی استخوان تزریق میشود.
- پزشک سوزن مخصوص را وارد استخوان میکند.
- برای آسپیراسیون، مقدار کمی از مغز مایع با سرنگ کشیده میشود.
- برای بیوپسی، قطعه بسیار باریکی از استخوان و مغز داخل آن برداشته میشود.
- پس از خارجکردن سوزن، روی محل فشار وارد میشود و پانسمان قرار میگیرد.
ممکن است بسته به سن، میزان اضطراب، وضعیت بیمار و روش مرکز، داروی آرامبخش نیز استفاده شود. خود آزمایش معمولاً زمان زیادی نمیبرد، اما آمادهسازی و مراقبت بعد از آن مدت بیشتری طول میکشد.
آیا نمونهبرداری مغز استخوان درد دارد؟
هنگام تزریق بیحسی ممکن است سوزش کوتاهی احساس شود. هنگام ورود سوزن، فشار یا درد مبهم ایجاد میشود.
در زمان کشیدن بخش مایع مغز استخوان، بعضی بیماران یک درد تیز و کوتاه احساس میکنند که معمولاً فقط چند ثانیه طول میکشد. هنگام بیوپسی نیز ممکن است فشار یا ناراحتی ایجاد شود.
تجربه درد در افراد یکسان نیست. نگرانی یا اضطراب شدید را بهتر است قبل از آزمایش با پزشک مطرح کنید تا درباره بیحسی، آرامبخش و نحوه کنترل ناراحتی تصمیم مناسب گرفته شود.
قبل از نمونهبرداری چه اطلاعاتی را باید به پزشک بگوییم؟
پیش از آزمایش باید این موارد را اعلام کنید:
- داروهای مصرفی
- داروهای ضدانعقاد یا رقیقکننده خون
- مصرف آسپرین یا داروهای ضدپلاکت
- سابقه خونریزی طولانی
- حساسیت دارویی
- بارداری یا احتمال آن
- عفونت یا مشکل پوستی در محل نمونهبرداری
- تجربه ناخوشایند از بیحسی یا آزمایشهای قبلی
هیچ دارویی را بدون دستور پزشک قطع نکنید. تصمیم درباره قطع یا ادامه داروهای رقیقکننده خون باید بر اساس علت مصرف و خطر خونریزی گرفته شود.
بعد از نمونهبرداری چه مراقبتی لازم است؟
پس از آزمایش، معمولاً روی محل نمونهبرداری فشار وارد میشود تا خونریزی متوقف شود. پانسمان باید طبق دستور مرکز خشک و تمیز بماند.
کمی درد، حساسیت یا کبودی محدود میتواند طبیعی باشد. درباره زمان حمامکردن، فعالیت بدنی و مصرف مسکن باید دستور همان مرکز را رعایت کنید.
در صورت مشاهده این علائم با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
- خونریزیای که با فشار متوقف نمیشود
- درد شدید یا رو به افزایش
- تب
- قرمزی و تورم منتشر
- ترشح از محل
- احساس ضعف شدید یا سرگیجه
- واکنش حساسیتی
خونریزی و عفونت جدی پس از نمونهبرداری نادر هستند، اما احتمال آنها در افراد مبتلا به اختلال انعقاد یا کاهش شدید پلاکت بیشتر است.
نتیجه آزمایش مغز استخوان چه چیزهایی را نشان میدهد؟
نتیجه فقط به «مثبت» یا «منفی» محدود نمیشود. گزارش ممکن است اطلاعات مختلفی ارائه دهد:
- میزان سلولهای موجود در مغز استخوان
- نسبت سلولهای خونساز به چربی
- مراحل بلوغ گلبولهای قرمز و سفید
- تعداد و شکل سلولهای سازنده پلاکت
- وجود سلولهای نابالغ یا غیرطبیعی
- افزایش بافت فیبری
- مقدار ذخیره آهن
- وجود بعضی میکروبها یا عفونتها
- نتایج آزمایشهای ژنتیکی و مولکولی
- بررسی نشانگرهای سطح سلول با فلوسایتومتری
تفسیر نتیجه باید همراه با CBC، اسمیر خون، علائم بیمار و سایر آزمایشها انجام شود. یک عبارت غیرطبیعی در گزارش بهتنهایی برای تعیین تشخیص یا شدت بیماری کافی نیست.
آیا درخواست نمونهبرداری یعنی سرطان داریم؟
خیر. پزشکان برای بررسی دلایل متعدد، نمونهبرداری مغز استخوان درخواست میکنند. بعضی از این دلایل بدخیم نیستند؛ مانند برخی کمخونیها، کاهش نامشخص پلاکت، نارسایی مغز استخوان، عفونت و اختلالات تولید سلولهای خون.
از طرف دیگر، نمونهبرداری در تشخیص و پیگیری لوسمی، لنفوم، مولتیپل میلوما و بعضی سرطانها نیز کاربرد دارد. بنابراین علت درخواست آزمایش باید بر اساس شرایط همان بیمار از پزشک پرسیده شود.
پیوند مغز استخوان چیست؟
نام دقیقتر این درمان «پیوند سلولهای بنیادی خونساز» است. در این روش، سلولهای بنیادی سالم به بیمار داده میشوند تا توان تولید سلولهای خون دوباره برقرار شود.
سلولهای مورد استفاده ممکن است از این منابع به دست بیایند:
- خون محیطی
- مغز استخوان
- خون بند ناف
سلولها معمولاً از طریق رگ وارد بدن بیمار میشوند؛ بنابراین پیوند مغز استخوان به معنی قراردادن یک قطعه استخوان در بدن نیست. سلولها پس از ورود به جریان خون به مغز استخوان میروند و در صورت موفقیت، تولید سلولهای خون را آغاز میکنند.
انواع پیوند سلولهای بنیادی
پیوند اتولوگ
سلولهای بنیادی از خود بیمار جمعآوری و نگهداری میشوند و پس از درمان دوباره به او بازگردانده میشوند.
پیوند آلوژن
سلولها از اهداکننده دیگری تهیه میشوند. اهداکننده ممکن است عضو خانواده یا فردی غیرخویشاوند باشد که تطابق بافتی مناسبی دارد.
پیوند از دوقلوی همسان
در موارد نادر، سلولها از دوقلوی همسان بیمار تهیه میشوند.
انتخاب نوع پیوند به بیماری، مرحله آن، درمانهای قبلی، شرایط عمومی بیمار و وجود اهداکننده مناسب بستگی دارد. نتیجه و خطرات پیوند برای همه بیماران یکسان نیست و نمیتوان درصد موفقیت واحدی برای تمام بیماریها اعلام کرد.
پیوند مغز استخوان برای چه بیماریهایی انجام میشود؟
پیوند سلولهای بنیادی فقط برای سرطان انجام نمیشود. بسته به شرایط، ممکن است برای برخی از این بیماریها مطرح شود:
- بعضی انواع لوسمی
- لنفوم
- مولتیپل میلوما
- کمخونی آپلاستیک شدید
- بعضی بیماریهای مادرزادی خون
- برخی اختلالات سیستم ایمنی
- تعدادی از بیماریهای متابولیک و ژنتیکی
مناسببودن پیوند بر اساس نام بیماری بهتنهایی تعیین نمیشود. وضعیت فعلی بیماری، سن زیستی، عملکرد قلب و ریه، عفونت فعال، درمانهای قبلی و شرایط عمومی بیمار همگی در تصمیم نقش دارند.
اهدای مغز استخوان چگونه انجام میشود؟
سلولهای بنیادی اهداکننده ممکن است به دو روش اصلی جمعآوری شوند.
جمعآوری سلول بنیادی از خون محیطی
در این روش، دارویی برای چند روز باعث افزایش سلولهای بنیادی در خون میشود. سپس خون وارد دستگاهی میشود که سلولهای موردنظر را جدا میکند و باقی خون را به بدن بازمیگرداند.
برداشت مستقیم از مغز استخوان
در این روش، مغز استخوان معمولاً در اتاق عمل و از استخوان لگن برداشته میشود. این کار تحت بیهوشی یا بیحسی مناسب انجام میشود و ارتباطی با نخاع ندارد.
انتخاب روش به نیاز بیمار، نوع پیوند و تصمیم تیم پیوند بستگی دارد. شرایط ثبتنام اهداکنندگان نیز در هر کشور و سامانه متفاوت است و نباید مقررات یک رجیستری خارجی را به همه کشورها تعمیم داد.
تفاوت پیوند مغز استخوان و پیوند استخوان چیست؟
این دو درمان نام مشابهی دارند، اما از نظر هدف و روش کاملاً متفاوتاند.
| پیوند مغز استخوان | پیوند استخوان |
|---|---|
| انتقال سلولهای بنیادی خونساز | قراردادن استخوان یا ماده جایگزین استخوان |
| بیشتر در بیماریهای خون و سیستم ایمنی کاربرد دارد | در شکستگی، نقص استخوانی، جوشنخوردگی یا بعضی جراحیهای ارتوپدی استفاده میشود |
| سلولها معمولاً از طریق رگ وارد بدن میشوند | گرافت در محل نقص یا جراحی قرار داده میشود |
| توسط تیم خون، سرطان و پیوند انجام میشود | توسط جراح ارتوپد یا جراح مرتبط انجام میشود |
برای آشنایی با کاربرد ارتوپدی گرافت میتوانید مقاله پیوند استخوان یا گرافت استخوانی چیست؟ را مطالعه کنید. صفحه پیوند استخوان سایت نیز این تفاوت را بهصراحت بیان کرده است.
آیا مغز استخوان با عفونت استخوان ارتباط دارد؟
استئومیلیت به عفونت بافت استخوان گفته میشود و میتواند فضای داخلی و مغز استخوان همان ناحیه را نیز درگیر کند. بااینحال، این بیماری با اختلالات خونی مغز استخوان مانند لوسمی یا کمخونی آپلاستیک یکسان نیست.
اگر درد موضعی استخوان همراه با تب، تورم، گرمی، قرمزی یا ترشح زخم وجود داشته باشد، موضوع بیشتر از نظر عفونت استخوان بررسی میشود. جزئیات علائم، MRI، کشت و درمان در مقاله استئومیلیت یا عفونت استخوان آمده است.
مغز استخوان چه نقشی در ترمیم شکستگی دارد؟
ترمیم شکستگی نتیجه همکاری چندین نوع سلول، رگ خونی، پرده استخوان، بافتهای اطراف و محیط مغز استخوان است. سلولهای پیشساز موجود در داخل و اطراف استخوان میتوانند در شکلگیری بافت استخوانی جدید نقش داشته باشند.
این موضوع به معنی آن نیست که تزریق یا برداشت مغز استخوان برای هر شکستگی لازم است. استفاده از آسپیراسیون یا کنسانتره مغز استخوان در ارتوپدی، موضوعی جداگانه و وابسته به نوع آسیب، شواهد موجود و تشخیص جراح است. نتایج پژوهشها برای تمام کاربردهای ارتوپدی یکسان و قطعی نیستند.
برای آشنایی با ارزیابی بالینی و رادیولوژیک ترمیم میتوانید مقاله علائم جوشخوردن استخوان را مطالعه کنید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
وجود یک علامت بهتنهایی به معنی بیماری مغز استخوان نیست، اما این موارد نیازمند بررسی پزشکیاند:
- خستگی شدید یا رو به افزایش بدون علت روشن
- رنگپریدگی یا تنگی نفس
- تب مکرر یا عفونتهای غیرعادی
- کبودی یا خونریزی بدون علت
- لکههای متعدد قرمز یا بنفش روی پوست
- کاهش وزن ناخواسته
- تعریق شبانه مداوم
- درد استخوانی طولانیمدت
- نتیجه غیرطبیعی و تکرارشونده CBC
- کاهش همزمان گلبول قرمز، گلبول سفید و پلاکت
- مشاهده سلولهای غیرطبیعی در اسمیر خون
خونریزی شدید، تنگی نفس قابلتوجه، ضعف ناگهانی، تب همراه با کاهش شدید گلبول سفید یا علائم عفونت شدید نیازمند ارزیابی فوری هستند.
سؤالات متداول درباره مغز استخوان
آیا مغز استخوان همان نخاع است؟
خیر. مغز استخوان بافت خونساز داخل بعضی استخوانهاست. نخاع بخشی از سیستم عصبی است که در ستون فقرات قرار دارد.
آیا تمام استخوانها مغز استخوان دارند؟
بسیاری از استخوانها دارای فضای حاوی مغز استخوان هستند، اما مقدار مغز قرمز و زرد در استخوانها و سنین مختلف یکسان نیست.
مغز استخوان چه چیزی تولید میکند؟
مغز استخوان قرمز گلبول قرمز، انواع گلبول سفید و پلاکت تولید میکند.
آیا کمخونی به معنی بیماری مغز استخوان است؟
خیر. کمخونی علتهای متعددی دارد و کمبود آهن یکی از شایعترین آنهاست. بیماری مغز استخوان فقط یکی از دلایل احتمالی است.
آیا نمونهبرداری مغز استخوان از ستون فقرات انجام میشود؟
خیر. محل معمول نمونهبرداری، بخش پشتی استخوان لگن است و سوزن وارد نخاع نمیشود.
آیا بیوپسی مغز استخوان باعث فلج میشود؟
خیر. مسیر نمونهبرداری از نخاع جداست. خونریزی، عفونت و درد از عوارض احتمالی آزمایشاند، اما عوارض جدی نادر هستند.
آیا درخواست بیوپسی یعنی سرطان داریم؟
خیر. نمونهبرداری برای بررسی کمخونی، کاهش پلاکت، عفونت، نارسایی مغز استخوان و بسیاری از اختلالات دیگر نیز انجام میشود.
آسپیراسیون و بیوپسی چه تفاوتی دارند؟
آسپیراسیون از بخش مایع مغز استخوان نمونه میگیرد. در بیوپسی، قطعه باریکی از استخوان و مغز داخل آن برداشته میشود.
مغز استخوان برداشتهشده دوباره ساخته میشود؟
حجم نمونهای که در آزمایش یا اهدای مغز استخوان برداشته میشود، در مقایسه با کل مغز استخوان بدن محدود است و بدن آن را جایگزین میکند. زمان بهبود به نوع برداشت و شرایط فرد بستگی دارد.
آیا پیوند مغز استخوان یک عمل جراحی روی استخوان است؟
خیر. در پیوند، سلولهای بنیادی خونساز معمولاً از طریق رگ به بیمار داده میشوند. برداشت مستقیم از اهداکننده ممکن است از لگن انجام شود، اما دریافتکننده قطعه استخوان دریافت نمیکند.
آیا مغز استخوان خوراکی با مغز استخوان بدن یکسان است؟
بافت داخل استخوان حیوانات نیز مغز استخوان نام دارد، اما مصرف غذایی آن ارتباطی با درمان بیماریهای مغز استخوان یا افزایش تولید سلولهای خون ندارد.
جمعبندی
مغز استخوان بافت نرم داخل بعضی استخوانها و محل اصلی تولید سلولهای خون است. مغز قرمز در خونسازی نقش دارد و مغز زرد حاوی چربی بیشتری است.
مغز استخوان با نخاع تفاوت دارد و نمونهبرداری آن معمولاً از استخوان لگن انجام میشود. نتیجه غیرطبیعی CBC یا درخواست بیوپسی نیز بهتنهایی به معنی سرطان نیست؛ این بررسی برای یافتن علت طیف گستردهای از اختلالات خونی انجام میشود.
پیوند مغز استخوان در واقع پیوند سلولهای بنیادی خونساز است و با پیوند استخوان در جراحی ارتوپدی تفاوت دارد. تشخیص بیماریهای مغز استخوان و تصمیم درباره نمونهبرداری یا پیوند باید توسط متخصص خون و براساس آزمایشها و شرایط همان بیمار انجام شود.
منابع علمی
- MedlinePlus – Bone Marrow Tests
- MedlinePlus – Bone Marrow Biopsy
- MedlinePlus – Bone Marrow Aspiration
- National Cancer Institute – Stem Cell Transplants
- Cleveland Clinic – Bone Marrow
- NHLBI – Molecular Hematopoiesis
بازبینی پزشکی: دکتر نادر مطلبیزاده، جراح استخوان و مفاصل
شماره نظام پزشکی: ۳۱۳۶۸
آخرین بازبینی: مرداد ۱۴۰۵
این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شده است و جایگزین بررسی متخصص خون، تفسیر آزمایش یا نمونهبرداری نیست. مرکز بینالمللی جراحی افزایش قد ایران ارائهدهنده خدمات هماتولوژی، درمان سرطان یا پیوند سلولهای بنیادی نیست. شیوه انتخاب منابع و بازبینی مطالب در صفحه سیاست تحریریه و بازبینی پزشکی توضیح داده شده است.