در این راهنمای مرکز بین‌المللی جراحی افزایش قد ایران، شکستگی سر رادیوس را از روی نشانه‌ها و معیارهای انتخاب درمان توضیح می‌دهیم. درد سمت بیرونی آرنج پس از زمین‌خوردن، به‌ویژه اگر چرخاندن کف دست به بالا و پایین دشوار شده باشد، از نشانه‌های این شکستگی است. شکستگی پایدار و کم‌جابجا معمولاً بدون جراحی درمان می‌شود؛ برای تصمیم دقیق باید وضعیت قطعات استخوان، حرکت مفصل و آسیب‌های همراه بررسی شود.
سر رادیوس بخش بالایی یکی از دو استخوان ساعد است و در حرکت آرنج و چرخش ساعد نقش دارد. هنگام افتادن روی دست باز، نیرو از ساعد به آرنج می‌رسد و می‌تواند این بخش را بشکند.
بازبینی پزشکی: دکتر نادر مطلبی‌زاده، متخصص جراحی استخوان و مفاصل
علائم شکستگی و زمان مراجعه
درد و حساسیت در بیرون آرنج، تورم و دشواری خم و راست‌کردن آرنج یا چرخاندن ساعد، نشانه‌های رایج‌اند. شدت درد به‌تنهایی نوع شکستگی را مشخص نمی‌کند؛ حتی ترک کم‌جابجا هم می‌تواند حرکت را دردناک کند. درد پشت و نوک آرنج بیشتر توجه را به آسیب‌های دیگری مانند شکستگی اولکرانون جلب می‌کند، ولی محل درد جای معاینه و رادیوگرافی را نمی‌گیرد.
اگر پس از ضربه به شکستگی شک دارید، برای ارزیابی پزشکی مراجعه کنید. بی‌حسی یا گزگز دست، تغییر شکل واضح آرنج، زخم باز، یا سرد و رنگ‌پریده‌شدن انگشتان به ارزیابی فوری نیاز دارد. تا پیش از معاینه، بازو را حمایت کنید و برای صاف‌کردن یا چرخاندن آرنج به آن فشار نیاورید.
پزشک چه چیزهایی را بررسی می‌کند؟
رادیوگرافی آرنج نقطه شروع تشخیص است. شکستگی کوچک همیشه در تصویر اولیه آشکار نیست؛ اگر محل درد و معاینه همچنان به شکستگی اشاره کنند، پزشک درباره بررسی یا تصویربرداری بعدی تصمیم می‌گیرد. معاینه فقط به آرنج محدود نمی‌شود: درد مچ یا طول ساعد پس از همان ضربه باید گفته و بررسی شود، زیرا گاهی همراه شکستگی سر رادیوس، ساختارهای نگهدارنده ساعد نیز آسیب می‌بینند.
نکته تعیین‌کننده در معاینه، علت محدودشدن حرکت است. درد می‌تواند مانع چرخاندن ساعد شود؛ گاهی نیز قطعه جابه‌جاشده راه حرکت مفصل را به‌طور مکانیکی می‌بندد. پزشک با معاینه و بررسی تصاویر، این وضعیت را در کنار پایداری آرنج و وجود شکستگی یا آسیب رباطی همراه ارزیابی می‌کند. به همین دلیل صرف دیدن واژه «شکستگی» یا تعداد قطعات در گزارش رادیوگرافی، نسخه درمان را تعیین نمی‌کند.
درمان چگونه انتخاب می‌شود؟
شکستگی پایدار و کم‌جابجا
در بسیاری از شکستگی‌های کوچک و پایدار بزرگسالان، جراحی لازم نیست. پزشک ممکن است برای آسایش اولیه از آویز دست یا آتل کوتاه‌مدت استفاده کند و سپس، متناسب با درد و پایداری شکستگی، حرکت فعال و آرام آرنج و ساعد را آغاز کند. بی‌حرکتی ۲ تا ۳ هفته‌ای، دستور یکسان برای همه این شکستگی‌ها نیست؛ بی‌حرکت‌ماندن طولانی آرنج می‌تواند بازگشت حرکت را دشوار کند. زمان کنارگذاشتن آویز و شروع حرکت را برنامه درمانی همان فرد مشخص می‌کند.
شکستگی جابه‌جا، گیر مفصل یا آسیب همراه
اگر قطعه شکستگی مانع حرکت شود، سطح مفصل به‌طور مؤثر جابه‌جا شده باشد یا آرنج و ساعد ناپایدار باشند، درمان جراحی بررسی می‌شود. بسته به شکل شکستگی، جراح می‌تواند قطعات قابل‌بازسازی را تثبیت کند یا در شکستگی غیرقابل‌بازسازی، سر رادیوس را جایگزین کند. آسیب رباطی همراه نیز در برنامه درمان نقش دارد.
برداشتن کامل سر رادیوس فقط برای برخی شکستگی‌های منفرد و پایدار مطرح است. وقتی رباط‌های آرنج یا ساختارهای نگهدارنده ساعد و مچ آسیب دیده‌اند، این کار می‌تواند پایداری را مختل کند. پس «چندتکه‌بودن» به‌تنهایی دلیل برداشتن سر رادیوس نیست.
برای آشنایی با مفهوم پیوند استخوان در سایر جراحی‌های استخوان، راهنمای جداگانه را بخوانید. پیوند استخوان با تثبیت قطعات یا جایگزینی سر رادیوس یکسان نیست و این ارجاع به معنی توصیه به گرافت برای این شکستگی نیست.
حرکت آرنج و دوره بهبود
در شکستگی پایدار، هدف از حرکت تدریجی این است که آرنج و چرخش ساعد خشک نشوند؛ قرار نیست با فشار، دامنه حرکت را یک‌باره برگردانید. پس از جراحی یا در آسیب‌های همراه، زمان و حدود حرکت به میزان پایداری ترمیم‌شده بستگی دارد. بلندکردن بار یا تکیه‌دادن وزن بدن روی دست نیز باید طبق اجازه تیم درمان از سر گرفته شود.
کاهش درد و جوش‌خوردن استخوان با بازگشت کامل حرکت و توان دست یک زمان‌بندی واحد ندارند. در هفته‌های بعد، اگر درد بیشتر شد، چرخش ساعد همچنان به‌طور محسوس گیر داشت یا حرکت طبق برنامه پیش نرفت، پیگیری پزشکی لازم است تا خشکی مفصل یا آسیب همراه دوباره بررسی شود.
اگر درباره سلامت استخوان یا تغذیه در دوره ترمیم سؤال دارید، آن را با تیم درمان مطرح کنید. مطلب ویتامین D و سلامت استخوان به ارزیابی کمبود و مصرف ایمن مکمل می‌پردازد. راهنمای تغذیه پس از جراحی افزایش قد نیز نکات تغذیه‌ای دوره جراحی متفاوتی را توضیح می‌دهد؛ برنامه غذایی پس از شکستگی آرنج باید بر اساس شرایط بیمار تنظیم شود.
این آسیب در کودکان چه تفاوتی دارد؟
در کودکان، شکستگی نزدیک آرنج بیشتر در گردن رادیوس، درست زیر سر آن، رخ می‌دهد. سن کودک، مقدار زاویه و جابه‌جایی و وجود آسیب دیگر، درمان را تغییر می‌دهند؛ نمی‌توان یک مرز درجه‌ای ثابت را به همه کودکان تعمیم داد. شکستگی کم‌جابجای مناسب ممکن است با آتل درمان شود، در حالی که جابه‌جایی بیشتر یا آسیب همراه به ارزیابی فوری ارتوپدی نیاز دارد. برای شکستگی گردن رادیوس کودک، پیگیری تصویربرداری در هفته نخست اهمیت دارد، چون جابه‌جایی می‌تواند در روزهای اول تغییر کند.
هر درد و تورم آرنج کودک هم شکستگی گردن رادیوس نیست؛ محل آسیب می‌تواند متفاوت باشد، از جمله در شکستگی سوپراکندیلر آرنج در کودکان. تا مشخص‌شدن نوع آسیب، برنامه حرکت و مدت آتل بزرگسالان را برای کودک به کار نبرید.
منابع
- American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS)، Radial Head Fractures of the Elbow.
- AO Surgery Reference، Nonoperative Treatment for Partial Articular Radius Fracture و Radial Head Excision.
- The Royal Children’s Hospital Melbourne، Radial Neck Fractures – Emergency Department.
- NHS، Broken Arm or Wrist.
- Hull University Teaching Hospitals NHS Trust، Radial Head or Neck Fracture – Including Occult Elbow Fractures.