زینک یا روی یکی از مواد معدنی ضروری برای رشد طبیعی بدن، تقسیم سلولی، ساخت پروتئین، عملکرد سیستم ایمنی و ترمیم بافت‌هاست. کمبود این ماده در کودکان و نوجوانان می‌تواند با کاهش اشتها و اختلال در رشد همراه باشد؛ اما این موضوع به آن معنا نیست که مصرف قرص زینک قد تمام نوجوانان را افزایش می‌دهد.

اگر نوجوانی کمبود زینک داشته باشد و صفحات رشد او هنوز باز باشند، اصلاح این کمبود می‌تواند به بدن کمک کند تا به ظرفیت طبیعی رشد خود نزدیک شود. در مقابل، اگر فرد زینک کافی دریافت کند، مصرف مقدار بیشتر معمولاً باعث رشد قدی فراتر از ظرفیت ژنتیکی نمی‌شود.

همچنین پس از بسته‌شدن صفحات رشد، قرص زینک، مکمل‌های افزایش قد، ورزش یا رژیم غذایی نمی‌توانند استخوان‌های پا را بلندتر کنند.

اطلاعات این صفحه جنبه آموزشی دارد و جایگزین ارزیابی پزشک متخصص کودکان یا غدد اطفال نیست.

آیا قرص زینک می‌تواند به افزایش قد نوجوانان کمک کند؟

خلاصه سریع

اگر بخواهیم خیلی مستقیم پاسخ دهیم:

زینک برای رشد طبیعی کودکان و نوجوانان ضروری است.
کمبود زینک ممکن است رشد را مختل کند.
مکمل زینک بیشتر برای افرادی مفید است که کمبود یا دریافت ناکافی دارند.
در نوجوانی که کمبود زینک ندارد، مصرف مکمل لزوماً باعث بلندترشدن قد نمی‌شود.
زینک نمی‌تواند فرد را از محدوده ژنتیکی قد خود بلندتر کند.
بعد از بسته‌شدن صفحات رشد، قرص زینک باعث افزایش طول استخوان‌ها نمی‌شود.
مصرف خودسرانه و طولانی‌مدت زینک می‌تواند عوارضی مانند تهوع و کمبود مس ایجاد کند.

بنابراین سؤال اصلی فقط این نیست که «زینک بخوریم یا نه؟»؛ ابتدا باید علت کندی رشد، وضعیت تغذیه، مرحله بلوغ و باز یا بسته‌بودن صفحات رشد بررسی شود.

این صفحه توسط دکتر نادر مطلبی زاده، جراح استخوان و مفاصل (ارتوپدی)، بازبینی پزشکی شده است. شماره نظام پزشکی: ۳۱۳۶۸. حوزهٔ تمرکز: جراحی افزایش قد (Limb Lengthening) و اصلاح ناهنجاری‌های اندام.
پروفایل نظام پزشکی
ارجاع علمی: لینک PubMed/ResearchGate
زبان‌ها: فارسی، انگلیسی، عربی
آخرین بازبینی پزشکی: ۱۴۰۵/۰۴/۲۱
اطلاعات این صفحه جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین معاینهٔ فردی نیست.

درخواست ارزیابی کاندید بودن

زینک چیست و چه نقشی در رشد دارد؟

زینک یک ماده معدنی ضروری است که بدن نمی‌تواند آن را تولید کند. این ماده باید از طریق غذا یا در صورت نیاز از مکمل دریافت شود.

زینک در فرایندهای متعددی نقش دارد، از جمله:

تقسیم و رشد سلول‌ها
ساخت DNA و پروتئین
رشد و تکامل در کودکی و نوجوانی
عملکرد طبیعی سیستم ایمنی
ترمیم زخم‌ها
حفظ حس چشایی و بویایی
سلامت پوست، مو و بافت‌های بدن

رشد قدی نوجوان حاصل تعامل چند عامل است. ژنتیک بیشترین نقش را دارد، اما تغذیه، خواب، فعالیت بدنی، زمان بلوغ، سلامت عمومی و عملکرد هورمون‌ها نیز بر رسیدن فرد به ظرفیت طبیعی رشد اثر می‌گذارند.

زینک یکی از اجزای این فرایند است؛ نه یک داروی مستقل برای بلندترشدن قد.

آیا قرص زینک واقعاً قد را افزایش می‌دهد؟

پاسخ به وضعیت بدن نوجوان بستگی دارد.

اگر نوجوان کمبود زینک داشته باشد

کمبود زینک می‌تواند با کندی رشد، کاهش اشتها و برخی مشکلات دیگر همراه باشد. در این شرایط، اصلاح کمبود تحت نظر پزشک ممکن است به بهبود رشد طبیعی کمک کند.

این اثر به معنی ایجاد قد اضافه و خارج از ظرفیت ژنتیکی نیست. مکمل در چنین شرایطی مانعی تغذیه‌ای را برطرف می‌کند تا بدن بتواند مسیر طبیعی رشد را بهتر طی کند.

اگر نوجوان کمبود زینک نداشته باشد

وقتی نیاز بدن از طریق رژیم غذایی تأمین می‌شود، مصرف قرص زینک بیشتر معمولاً باعث رشد قدی بیشتر نمی‌شود. بدن برای رشد طبیعی به مقدار کافی زینک نیاز دارد، نه بیشترین مقدار ممکن.

مصرف خودسرانه مکمل با دوز بالا ممکن است بدون ایجاد فایده برای قد، احتمال عوارض را افزایش دهد.

اگر صفحات رشد بسته شده باشند

پس از بسته‌شدن صفحات رشد، استخوان‌های بلند دیگر از مسیر طبیعی افزایش طول پیدا نمی‌کنند. در این وضعیت:

قرص زینک قد را افزایش نمی‌دهد؛
مکمل کلسیم یا ویتامین D استخوان پا را بلند نمی‌کند؛
حرکات کششی ممکن است وضعیت قرارگیری بدن را بهتر کنند، اما استخوان را بلند نمی‌کنند؛
داروهای موسوم به «افزایش قد» نمی‌توانند صفحات رشد بسته را دوباره باز کنند.

در افراد بالغی که صفحات رشدشان بسته شده است، افزایش واقعی طول استخوان تنها از طریق روش‌های تخصصی جراحی امکان‌پذیر است. برای آشنایی با تفاوت این مسیر با رشد طبیعی می‌توانید صفحه عمل جراحی افزایش قد را مطالعه کنید.

نتایج تحقیقات درباره زینک و رشد کودکان چیست؟

مطالعات نشان می‌دهند کمبود زینک می‌تواند رشد کودکان را مختل کند. بااین‌حال، نتایج پژوهش‌ها درباره تأثیر مکمل زینک بر افزایش قد تمام کودکان یکسان نیست.

سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده شواهد موجود درباره تأثیر مکمل زینک بر رشد طولی کاملاً یکدست نیست، هرچند ممکن است در برخی کودکان، به‌خصوص در جمعیت‌هایی با احتمال بالاتر کمبود، به بهبود رشد کمک کند. مرور به‌روز کاکرین نیز اثر مکمل پیشگیرانه زینک بر رشد را کوچک توصیف می‌کند و بیشترین احتمال سود را در مناطقی می‌داند که کمبود زینک شایع‌تر است. سازمان جهانی بهداشت، مرور کاکرین در PubMed

بنابراین نباید نتیجه گرفت که هر نوجوان با مصرف قرص زینک چند سانتی‌متر بلندتر می‌شود. اثر احتمالی به عواملی مانند موارد زیر بستگی دارد:

وجود یا عدم وجود کمبود زینک
سن و مرحله بلوغ
بازبودن صفحات رشد
وضعیت کلی تغذیه
بیماری‌های زمینه‌ای
مدت و شدت کمبود
دریافت هم‌زمان پروتئین و سایر ریزمغذی‌ها
علت اصلی کندی رشد

چگونه بفهمیم نوجوان کمبود زینک دارد؟

هیچ علامتی به‌تنهایی کمبود زینک را اثبات نمی‌کند. برخی نشانه‌ها ممکن است احتمال کمبود را مطرح کنند:

رشد کندتر از انتظار
کاهش اشتها
ریزش مو
ابتلای مکرر به عفونت‌ها
اختلال در ترمیم زخم
کاهش حس چشایی یا بویایی
اسهال طولانی‌مدت
رژیم غذایی بسیار محدود
بیماری‌های گوارشی و اختلال در جذب مواد غذایی

این علائم اختصاصی نیستند و ممکن است به دلایل دیگری ایجاد شوند. حتی آزمایش زینک خون نیز همیشه به‌تنهایی تصویر کاملی از وضعیت زینک بدن ارائه نمی‌دهد. پزشک معمولاً نمودار رشد، رژیم غذایی، سابقه بیماری، علائم بالینی و در صورت لزوم نتایج آزمایش‌ها را در کنار هم ارزیابی می‌کند.

چه کسانی بیشتر در معرض کمبود زینک هستند؟

احتمال دریافت ناکافی یا جذب ضعیف زینک ممکن است در این گروه‌ها بیشتر باشد:

نوجوانانی با رژیم غذایی بسیار محدود
افراد گیاه‌خوار یا وگان بدون برنامه غذایی مناسب
مبتلایان به بیماری‌های گوارشی و اختلالات جذب
افراد دارای اسهال مزمن
نوجوانان دچار سوءتغذیه یا کمبود دریافت کالری و پروتئین
افرادی که جراحی‌های خاص دستگاه گوارش داشته‌اند
کسانی که مقدار زیادی غلات و حبوبات مصرف می‌کنند، ولی رژیم غذایی متنوعی ندارند

حبوبات، مغزها و غلات کامل دارای زینک هستند، اما فیتات موجود در برخی مواد گیاهی می‌تواند جذب آن را کاهش دهد. این موضوع به معنی نامناسب‌بودن رژیم گیاهی نیست؛ بلکه چنین رژیمی باید آگاهانه و متنوع تنظیم شود. برگه تخصصی زینک مؤسسه ملی سلامت آمریکا

نوجوانان روزانه به چه مقدار زینک نیاز دارند؟

مقادیر زیر نیاز روزانه مرجع برای افراد سالم است و با دوز درمانی تجویزشده توسط پزشک تفاوت دارد:

سن	پسران	دختران
۹ تا ۱۳ سال	۸ میلی‌گرم	۸ میلی‌گرم
۱۴ تا ۱۸ سال	۱۱ میلی‌گرم	۹ میلی‌گرم

در دوران بارداری یا شیردهی نوجوانان، نیاز روزانه متفاوت است و باید طبق نظر پزشک تعیین شود. این مقادیر مجموع زینک دریافتی از غذا و مکمل را در بر می‌گیرد و به معنی توصیه به مصرف روزانه قرص نیست. NIH Office of Dietary Supplements

حداکثر مقدار قابل‌تحمل زینک چقدر است؟

حد بالای قابل‌تحمل، مقدار توصیه‌شده برای مصرف نیست؛ بلکه مرزی است که مصرف روزانه بیشتر از آن می‌تواند احتمال عوارض را افزایش دهد.

سن	حداکثر دریافت روزانه از غذا و مکمل
۴ تا ۸ سال	۱۲ میلی‌گرم
۹ تا ۱۳ سال	۲۳ میلی‌گرم
۱۴ تا ۱۸ سال	۳۴ میلی‌گرم
۱۹ سال به بالا	۴۰ میلی‌گرم

این محدودیت‌ها برای افراد سالم در نظر گرفته شده‌اند. اگر پزشک برای درمان یک کمبود مشخص مقدار دیگری تجویز کند، شرایط متفاوت است و درمان باید تحت نظارت او انجام شود.

هنگام بررسی یک مکمل، باید به مقدار زینک المنتال یا روی خالص توجه کرد، نه فقط وزن کل ترکیبی مانند زینک سولفات یا زینک گلوکونات.

مصرف زیاد زینک چه عوارضی دارد؟

مصرف زیاد یا طولانی‌مدت زینک ممکن است باعث بروز موارد زیر شود:

تهوع
استفراغ
درد یا ناراحتی معده
سرگیجه و سردرد
کاهش اشتها
کاهش جذب مس
کمبود مس و کم‌خونی
کاهش عملکرد طبیعی سیستم ایمنی
کاهش کلسترول HDL
اختلال در جذب برخی مواد معدنی

طبق اطلاعات مؤسسه ملی سلامت آمریکا، مصرف ۵۰ میلی‌گرم زینک یا بیشتر برای چند هفته می‌تواند جذب مس را مختل کند. به همین دلیل، مصرف طولانی‌مدت مکمل‌های دوز بالا بدون تجویز پزشک توصیه نمی‌شود. NIH

آیا زینک با داروها تداخل دارد؟

بله. مکمل زینک می‌تواند با بعضی داروها تداخل داشته باشد، از جمله:

برخی آنتی‌بیوتیک‌های خانواده کینولون
آنتی‌بیوتیک‌های تتراسایکلین
پنی‌سیلامین
بعضی داروهای ادرارآور

مصرف هم‌زمان زینک با برخی آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند جذب هر دو را کاهش دهد. اگر نوجوان داروی منظم مصرف می‌کند، زمان و مقدار مصرف مکمل باید با پزشک یا داروساز هماهنگ شود.

بهترین منابع غذایی زینک کدام‌اند؟

در بیشتر افراد، بهتر است نیاز روزانه ابتدا از طریق یک رژیم غذایی متنوع تأمین شود. منابع مناسب زینک عبارت‌اند از:

گوشت قرمز
مرغ
ماهی و غذاهای دریایی
تخم‌مرغ
شیر و لبنیات
حبوبات
عدس و نخود
مغزها و دانه‌ها
غلات کامل
غلات صبحانه غنی‌شده

منابع حیوانی معمولاً زینکی با قابلیت جذب بیشتر دارند. در رژیم‌های گیاهی، خیساندن حبوبات، جوانه‌زدن و تخمیر بعضی مواد غذایی می‌تواند به کاهش فیتات و بهبود جذب مواد معدنی کمک کند.

برای رشد بهتر نوجوان فقط زینک کافی است؟

خیر. رشد قدی طبیعی به مجموعه‌ای از عوامل نیاز دارد. تمرکز روی یک قرص ممکن است باعث شود علت اصلی اختلال رشد نادیده گرفته شود.

برای حمایت از رشد طبیعی باید موارد زیر بررسی شوند:

دریافت کالری کافی
مصرف پروتئین مناسب
تأمین ویتامین D، کلسیم، آهن و سایر ریزمغذی‌ها
خواب کافی و منظم
فعالیت بدنی متناسب با سن
سلامت تیروئید و سایر هورمون‌ها
زمان و روند بلوغ
بیماری‌های گوارشی یا مزمن
الگوی رشد خانوادگی

مکمل زینک نمی‌تواند کمبود خواب، سوءتغذیه، بیماری زمینه‌ای یا اختلال هورمونی را جبران کند.

چه زمانی کوتاهی قد نوجوان نیاز به بررسی پزشکی دارد؟

در موارد زیر بهتر است نوجوان توسط متخصص کودکان یا غدد اطفال ارزیابی شود:

سرعت رشد نسبت به سال‌های قبل کاهش یافته است؛
قد نوجوان به‌طور محسوسی پایین‌تر از هم‌سالان است؛
روی نمودار رشد، روند قدی به سمت پایین تغییر کرده است؛
بلوغ بسیار دیر یا زود آغاز شده است؛
کاهش وزن، اسهال مزمن یا بی‌اشتهایی وجود دارد؛
بیماری مزمن یا مصرف طولانی‌مدت بعضی داروها مطرح است؛
اختلاف زیادی میان قد فعلی و قد مورد انتظار خانوادگی دیده می‌شود؛
خانواده قصد استفاده طولانی‌مدت از مکمل افزایش قد را دارد.

مهم‌تر از یک اندازه‌گیری منفرد، سرعت رشد در طول زمان است. برای ارزیابی صحیح، قد باید با روش استاندارد اندازه‌گیری و در نمودار رشد ثبت شود.

چگونه مشخص می‌شود صفحات رشد باز هستند؟

سن به‌تنهایی برای تعیین وضعیت صفحات رشد کافی نیست. زمان بسته‌شدن صفحات رشد در افراد مختلف و میان دختران و پسران متفاوت است.

پزشک می‌تواند با بررسی مرحله بلوغ، روند رشد و در صورت نیاز تصویربرداری سن استخوانی، درباره ظرفیت رشد باقی‌مانده ارزیابی دقیق‌تری انجام دهد. معمولاً برای بررسی سن استخوانی از رادیوگرافی دست و مچ استفاده می‌شود.

اگر صفحات رشد بسته شده باشند، مکمل غذایی نمی‌تواند آن‌ها را دوباره فعال کند.

آیا قرص زینک پلاس با زینک معمولی تفاوت دارد؟

زینک پلاس معمولاً علاوه بر زینک، حاوی موادی مانند ویتامین‌های گروه B یا ویتامین C است. وجود این ترکیبات به این معنا نیست که محصول اثر بیشتری بر افزایش قد دارد.

هنگام انتخاب مکمل باید به این موارد توجه کرد:

مقدار زینک المنتال
سایر ویتامین‌ها و مواد معدنی موجود
مقدار دریافتی از مکمل‌های دیگر
سن مصرف‌کننده
بیماری‌ها و داروهای هم‌زمان
علت تجویز مکمل

مصرف هم‌زمان چند مکمل ممکن است بدون اطلاع فرد باعث شود مقدار کل زینک از حد مناسب بیشتر شود.

قرص زینک را چه زمانی و برای چه مدتی مصرف کنیم؟

یک برنامه یکسان برای همه نوجوانان وجود ندارد. مقدار و مدت مصرف باید بر اساس سن، رژیم غذایی، احتمال کمبود، بیماری‌های زمینه‌ای و نظر پزشک تعیین شود.

مصرف زینک با معده خالی ممکن است در بعضی افراد تهوع ایجاد کند. از طرف دیگر، برخی مواد غذایی و مکمل‌ها می‌توانند بر جذب آن اثر بگذارند. به همین دلیل، زمان مصرف نیز بهتر است مطابق دستور پزشک یا داروساز باشد.

از مصرف ماه‌ها مکمل زینک با هدف «افزایش چند سانتی‌متری قد» بدون ارزیابی پزشکی خودداری کنید.

پرسش‌های متداول

قرص زینک در یک ماه چند سانتی‌متر قد را افزایش می‌دهد؟

عدد مشخصی وجود ندارد. زینک داروی افزایش قد با نتیجه قابل‌پیش‌بینی نیست. اگر کمبود وجود داشته باشد، اصلاح آن ممکن است به طبیعی‌شدن روند رشد کمک کند؛ اما نمی‌توان مقدار مشخصی افزایش قد را به قرص نسبت داد.

آیا زینک پلاس برای افزایش قد نوجوانان مناسب است؟

فقط در صورتی که دریافت زینک یا مواد همراه آن ناکافی باشد یا پزشک مصرف مکمل را لازم بداند. استفاده عمومی از زینک پلاس برای افزایش قد همه نوجوانان پشتوانه علمی کافی ندارد.

آیا زینک باعث بازشدن صفحات رشد می‌شود؟

خیر. زینک برای رشد طبیعی ضروری است، اما صفحه رشد بسته‌شده را دوباره باز نمی‌کند.

آیا زینک بعد از ۱۸ سالگی قد را افزایش می‌دهد؟

سن تقویمی به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست، اما در بیشتر افراد پس از پایان بلوغ و بسته‌شدن صفحات رشد، زینک باعث افزایش طول استخوان نمی‌شود.

آیا مصرف هم‌زمان زینک و کلسیم باعث افزایش قد می‌شود؟

هر دو ماده برای سلامت بدن اهمیت دارند، اما مصرف بیشتر از نیاز آن‌ها قد را از محدوده ژنتیکی فراتر نمی‌برد. همچنین زمان مصرف بعضی مکمل‌ها ممکن است برای جلوگیری از تداخل جذب نیاز به تنظیم داشته باشد.

آیا کمبود زینک تنها علت کوتاهی قد است؟

خیر. ژنتیک، زمان بلوغ، کمبود کالری یا پروتئین، اختلال تیروئید، کمبود هورمون رشد، بیماری سلیاک، بیماری‌های مزمن و عوامل متعدد دیگری می‌توانند بر رشد اثر بگذارند.

بهترین قرص زینک برای افزایش قد چیست؟

محصولی را نمی‌توان به‌عنوان بهترین قرص افزایش قد معرفی کرد؛ زیرا ابتدا باید مشخص شود نوجوان اصلاً به مکمل نیاز دارد یا خیر. اگر کمبود مطرح باشد، نوع و مقدار مکمل باید بر اساس ارزیابی پزشک انتخاب شود.

جمع‌بندی

زینک برای رشد طبیعی کودکان و نوجوانان ضروری است و کمبود آن می‌تواند مانع رشد مناسب شود. در نوجوانی که کمبود زینک دارد و صفحات رشدش هنوز باز است، اصلاح کمبود ممکن است به رسیدن بدن به ظرفیت طبیعی رشد کمک کند.

اما قرص زینک یک داروی تضمینی برای بلندترشدن قد نیست. در فردی که زینک کافی دریافت می‌کند، مصرف مقدار بیشتر معمولاً قد را افزایش نمی‌دهد. بعد از بسته‌شدن صفحات رشد نیز زینک نمی‌تواند طول استخوان‌ها را بیشتر کند.

اگر رشد نوجوان کند شده یا قد او نسبت به روند قبلی تغییر محسوسی کرده است، تصمیم درست مصرف خودسرانه مکمل نیست؛ ابتدا باید نمودار رشد، تغذیه، مرحله بلوغ و احتمال بیماری‌های زمینه‌ای توسط پزشک بررسی شود.