شکستگی اولکرانون، شکستگی برجستگی استخوانی پشت آرنج است؛ همان نقطه‌ای که هنگام خم‌کردن دست زیر پوست لمس می‌کنید. این آسیب معمولاً پس از زمین‌خوردن روی آرنج یا ضربه مستقیم رخ می‌دهد و با درد، تورم و دشواری در حرکت‌دادن آرنج همراه است. اینکه آتل کافی است یا جراحی لازم می‌شود، با معاینه و رادیوگرافی مشخص می‌شود؛ شدت درد به‌تنهایی پاسخ این پرسش نیست.
اولکرانون بخشی از استخوان اولنا در سمت انگشت کوچک ساعد است. عضله سه‌سر بازو به این بخش متصل می‌شود و در صاف‌کردن آرنج نقش دارد. به همین دلیل، جابه‌جایی قطعه شکسته می‌تواند هم سطح مفصل و هم قدرت بازکردن دست را تحت تأثیر قرار دهد.
علائم شکستگی و زمان مراجعه
درد ناگهانی در پشت آرنج، تورم، حساسیت به لمس، کبودی و درد هنگام خم‌وبازکردن دست از علائم رایج‌اند. در بعضی شکستگی‌ها فرد نمی‌تواند آرنج را با قدرت خود صاف نگه دارد. بی‌حسی انگشتان یا احساس ناپایداری مفصل نیز باید هنگام معاینه گزارش شود. وجود یا نبود یک علامت، به‌تنهایی نوع شکستگی را تعیین نمی‌کند.
اگر پس از ضربه، آرنج دردناک و متورم شده یا حرکت آن دشوار است، برای معاینه و تصویربرداری مراجعه کنید. تا آن زمان، از فشارآوردن به دست، بلندکردن بار و تلاش برای صاف‌کردن اجباری آرنج خودداری کنید.
زخم روی محل شکستگی، بیرون‌زدن استخوان، تغییر شکل واضح آرنج، سردی یا رنگ‌پریدگی دست، یا کاهش تازه حس و حرکت انگشتان نیازمند مراجعه فوری به اورژانس است. حتی یک زخم کوچک نزدیک محل شکستگی باید بررسی شود؛ پزشک باید مشخص کند آیا زخم با استخوان ارتباط دارد یا خیر.
شکستگی اولکرانون چگونه تشخیص داده می‌شود؟
پزشک ابتدا پوست پشت آرنج و نقاط دردناک را بررسی می‌کند، سپس حس و حرکت انگشتان و وضعیت خون‌رسانی دست را می‌سنجد. بررسی بخش‌های دیگر بازو و ساعد هم اهمیت دارد، زیرا ضربه شدید می‌تواند بیش از یک ساختار را آسیب بزند. رادیوگرافی آرنج محل شکستگی، تعداد قطعات، میزان جابه‌جایی و وضعیت مفصل را نشان می‌دهد.
محل درد سرنخ مفیدی است، ولی جای عکس را نمی‌گیرد. درد اصلی پشت برجستگی آرنج با درد سمت بیرونی مفصل در شکستگی سر استخوان رادیوس یا آسیب‌های سمت داخلی آرنج، از جمله شکستگی اپی‌کندیل داخلی، تفاوت دارد. پس از زمین‌خوردن، چند آسیب نیز می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند.
درمان بدون جراحی یا جراحی؛ تصمیم چگونه گرفته می‌شود؟
هدف درمان، حفظ پایداری آرنج و بازیابی حرکت و کارکرد دست است. پزشک تصویر شکستگی را در کنار سالم‌بودن پوست، توان بازکردن آرنج، آسیب‌های همراه، سن و نیازهای روزمره فرد بررسی می‌کند.
| وضعیت شکستگی | مسیر درمانی که بررسی می‌شود |
|---|---|
| قطعات جابه‌جا نشده‌اند و مفصل پایدار است | آتل یا وسیله بی‌حرکت‌کننده، رادیوگرافی پیگیری و سپس شروع حرکت طبق برنامه |
| قطعات جابه‌جا شده‌اند، مفصل ناپایدار است یا شکستگی باز است | ارزیابی جراحی برای بازگرداندن قطعات و تثبیت آنها؛ شکستگی باز رسیدگی فوری می‌خواهد |
| فرد سالمند با نیاز حرکتی کمتر، با وجود جابه‌جایی قطعات | در شرایط منتخب، درمان بدون جراحی نیز با توجه به کارکرد مورد انتظار و وضعیت عمومی قابل بررسی است |
این جدول تصمیم فردی را جایگزین نمی‌کند. برای مثال، اگر شکستگیِ ابتدا بدون جابه‌جایی در عکس‌های پیگیری تغییر موقعیت دهد، برنامه درمان دوباره ارزیابی می‌شود. از سوی دیگر، جابه‌جایی استخوان برای همه سالمندان به‌طور خودکار به معنی جراحی نیست.
درمان بدون جراحی
وقتی قطعات در وضعیت مناسب باقی مانده‌اند، پزشک آرنج را با آتل، گچ یا وسیله مناسب دیگری محافظت می‌کند. رادیوگرافی‌های پیگیری برای اطمینان از حفظ موقعیت قطعات انجام می‌شوند. زمان کنارگذاشتن وسیله و آغاز خم‌وبازکردن آرنج به پایداری شکستگی و نتیجه پیگیری بستگی دارد؛ حرکت زودهنگامِ بدون اجازه و بی‌حرکتی بیش از برنامه، هر دو می‌توانند روند بازتوانی را مختل کنند.
در برخی سالمندان منتخب، پزشک ممکن است کارکرد قابل‌قبول دست را هدف اصلی قرار دهد، حتی اگر احتمال جوش‌خوردن کامل در رادیوگرافی کمتر باشد. این انتخاب باید با توجه به درد، قدرت لازم برای فعالیت‌های روزمره و خواسته بیمار انجام شود؛ الگوی درمان همه شکستگی‌های جابه‌جاشده نیست.
درمان جراحی
در شکستگی جابه‌جاشده یا ناپایدار، جراح معمولاً قطعات را به موقعیت مناسب برمی‌گرداند و با وسیله‌ای مانند پیچ، پلاک یا سیم ثابت می‌کند. شکل شکستگی و کیفیت استخوان در انتخاب وسیله اثر دارند: تثبیت یک شکستگی ساده با بازسازی شکستگی چندتکه یکسان نیست. اگر بخشی از استخوان از بین رفته یا نقص قابل‌توجهی باقی مانده باشد، جراح ممکن است استفاده از پیوند استخوان را نیز بررسی کند؛ گرافت جزء معمول همه جراحی‌های اولکرانون نیست.
شکستگی باز به بررسی فوری زخم و پیشگیری و درمان عفونت نیاز دارد. زمان و جزئیات عمل را تیم ارتوپدی پس از ارزیابی پوست، وضعیت عمومی و آسیب‌های همراه تعیین می‌کند.
بهبود حرکت آرنج چقدر طول می‌کشد؟
آرنج پس از شکستگی مستعد خشکی است. در شکستگی تثبیت‌شده، حرکت کنترل‌شده گاهی زود آغاز می‌شود؛ در شکستگی ناپایدار یا درمان بدون جراحی، مدت محافظت و زمان حرکت متفاوت است. پزشک یا فیزیوتراپیست مشخص می‌کند چه حرکاتی مجازند و چه زمانی می‌توان فشار، بلندکردن بار یا تکیه‌دادن روی دست را از سر گرفت. شروع تمرین مقاومتی پیش از استحکام کافی شکستگی مناسب نیست.
بسیاری از بیماران طی چند ماه به بخش زیادی از فعالیت‌های معمول برمی‌گردند، ولی بازیابی قدرت و دامنه حرکت می‌تواند بیشتر طول بکشد. زمان کار، ورزش و رانندگی به نوع آسیب، درمان انجام‌شده و میزان کنترل دست بستگی دارد. حتی پس از درمان مناسب نیز ممکن است بازشدن کامل آرنج مانند قبل نباشد.
چه مشکلاتی در دوره پیگیری باید بررسی شوند؟
اگر درد به‌جای کاهش رو به افزایش است، زخم ترشح پیدا کرده، تب ایجاد شده یا حرکت و حس انگشتان تغییر کرده است، با تیم درمان تماس بگیرید. پس از جراحی، ناراحتی ناشی از برجستگی پلاک یا سیم نیز ارزش مطرح‌کردن در ویزیت را دارد. خشکی مفصل، جوش‌نخوردن و آرتروز پس از آسیب سطح مفصلی از مشکلاتی هستند که پزشک در پیگیری به آنها توجه می‌کند؛ هیچ‌کدام را نمی‌توان فقط از روی گذشت زمان یا یک علامت تشخیص داد.
اگر شکستگی با ضربه‌ای خفیف رخ داده یا ترمیم طبق انتظار پیش نمی‌رود، بررسی سلامت استخوان و عوامل مؤثر بر جوش‌خوردن نیز مطرح می‌شود. مطلب ویتامین D و سلامت استخوان درباره زمان مناسب بررسی کمبود و خطر مصرف خودسرانه مکمل توضیح می‌دهد؛ نتیجه یک آزمایش به‌تنهایی علت شکستگی یا تأخیر ترمیم را مشخص نمی‌کند.
در کنار پیگیری درمان و بازتوانی، اگر درباره تغذیه در دوران ترمیم استخوان پرسش دارید، مطلب تغذیه برای بهبود سریع‌تر استخوان پس از جراحی افزایش قد را نیز ببینید. این مطلب درباره جراحی افزایش قد است؛ برنامه غذایی مناسب پس از شکستگی آرنج باید با وضعیت خود شما و نظر تیم درمان هماهنگ شود.
این مقاله را تحریریه مرکز بین‌المللی جراحی افزایش قد ایران برای آشنایی با شکستگی اولکرانون تهیه کرده است. بازبین پزشکی آن دکتر نادر مطلبی‌زاده، متخصص جراحی استخوان و مفاصل است. اگر اکنون دچار آسیب آرنج شده‌اید، قدم بعدی معاینه و رادیوگرافی توسط تیم درمان ارتوپدی است تا درمان متناسب با تصویر و وضعیت دست شما انتخاب شود.
منابع
- American Academy of Orthopaedic Surgeons؛ Elbow (Olecranon) Fractures؛ علائم، معاینه، انتخاب درمان و بازتوانی.
- Orthopaedic Trauma Association؛ Olecranon Fracture؛ مراقبت اولیه، درمان و مشکلات دوره بهبود.
- AO Surgery Reference؛ Bridge Plate for Olecranon Fracture؛ منطق تثبیت شکستگی چندتکه، گرافت در نقص استخوانی و محدودیت بارگذاری پس از عمل.