چرا فیزیوتراپی بعد از جراحی مهم است؟

فیزیوتراپی کمک می‌کند نتیجه ساختاری جراحی به حرکت و عملکرد واقعی تبدیل شود. حفظ دامنه حرکت مفاصل، فعال‌کردن دوباره عضلات، آموزش راه‌رفتن ایمن و بازگشت تدریجی به کارهای روزانه از هدف‌های اصلی آن هستند. این موضوع در جراحی افزایش قد اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا هم‌زمان با افزایش طول استخوان، عضلات و دیگر بافت‌های اطراف نیز باید با شرایط جدید سازگار شوند.

هیچ برنامه تمرینی یا زمان‌بندی ثابتی برای همه بیماران ایمن نیست. پیش از ترخیص، از تیم درمان بخواهید محدودیت حرکت مفاصل، میزان مجاز تحمل وزن، وسیله کمکی مناسب و علائمی را که باید گزارش کنید، به‌صورت روشن در اختیارتان قرار دهد.

فیزیوتراپی بعد از جراحی دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد؟

توان‌بخشی با ارزیابی شروع می‌شود، نه با انتخاب دستگاه یا ارائه فهرستی از تمرین‌ها. فیزیوتراپیست بررسی می‌کند حرکت کدام مفصل محدود شده، کدام عضلات به‌درستی فعال نمی‌شوند، بیمار چگونه از تخت یا صندلی بلند می‌شود و هنگام ایستادن و راه‌رفتن چه الگوی جبرانی دارد.

درد، تورم، وضعیت زخم، تعادل، توان استفاده از عصا یا واکر و انجام فعالیت‌هایی مانند رفتن به سرویس بهداشتی یا بالا رفتن از پله نیز در طراحی برنامه نقش دارند. این ارزیابی در طول درمان تکرار می‌شود؛ چون برنامه باید با پاسخ بدن و محدودیت‌های اعلام‌شده از سوی جراح تغییر کند.

ماساژ، درمان دستی یا دستگاه‌های فیزیوتراپی ممکن است در بعضی بیماران به‌عنوان روش کمکی استفاده شوند، اما هسته اصلی توان‌بخشی پس از جراحی، ارزیابی حرکت، تمرین هدفمند، آموزش و پایش پیشرفت است.

شروع فیزیوتراپی به معنی مجازبودن همه تمرین‌ها یا تحمل وزن کامل نیست. میزان فعالیت باید در محدوده‌ای باشد که جراح و فیزیوتراپیست برای مرحله فعلی درمان تعیین کرده‌اند.

فیزیوتراپی پس از جراحی افزایش قد از چه زمانی شروع می‌شود؟

در پروتکل مرکز، پس از جراحی افزایش قد یک دوره استراحت یک‌هفته‌ای پیش از آغاز طول‌دهی استخوان در نظر گرفته می‌شود. در این مدت، بیمار مراقبت‌های بعد از عمل و جابه‌جایی‌های مجاز را مطابق دستور تیم پزشکی انجام می‌دهد. این دوره استراحت به معنی بی‌حرکتی مطلق یا مجازبودن تمرین‌های خودسرانه نیست.

با شروع مرحله طول‌دهی استخوان، برنامه فیزیوتراپی و تمرین‌های کششی اختصاصی نیز آغاز می‌شود. هم‌زمانی این دو مرحله اهمیت دارد؛ زیرا از زمان شروع افزایش طول، عضلات و سایر بافت‌های نرم باید به‌تدریج با طول جدید اندام سازگار شوند.

زمان دقیق آغاز طول‌دهی و فیزیوتراپی می‌تواند براساس وضعیت زخم، شرایط عمومی بیمار، نوع جراحی و نظر دکتر نادر مطلبی‌زاده تغییر کند. بیمار نباید فیزیوتراپی یا تمرین‌های کششی را زودتر آغاز کند، به تأخیر بیندازد یا حرکتی خارج از برنامه مرکز انجام دهد.

چرا فیزیوتراپی در دوره طول‌دهی استخوان اهمیت بیشتری دارد؟

در جراحی افزایش قد، طول استخوان با سرعت برنامه‌ریزی‌شده افزایش پیدا می‌کند؛ اما عضلات، تاندون‌ها، عصب‌ها و دیگر بافت‌های نرم ممکن است با همان سرعت با طول جدید سازگار نشوند. این اختلاف در سرعت سازگاری می‌تواند باعث افزایش کشش بافت‌ها، درد و محدودشدن حرکت مفاصل شود.

براساس تجربه مرکز، انجام منظم فیزیوتراپی و تمرین‌های کششی اختصاصی نقش مهمی در حفظ انعطاف‌پذیری بافت‌های نرم و کنترل دردهای مرتبط با دوره طول‌دهی دارد. فیزیوتراپی در این مرحله فقط برای بازگرداندن قدرت عضلات نیست؛ دامنه حرکت مفاصل، کیفیت راه‌رفتن و نحوه سازگاری اندام با افزایش تدریجی طول نیز باید به‌طور پیوسته بررسی شوند.

در پروتکل جدید مرکز، میانگین سرعت برنامه‌ریزی‌شده طول‌دهی استخوان به ۰٫۶ میلی‌متر در روز کاهش یافته است. هدف این تغییر، فراهم‌کردن فرصت بیشتر برای هماهنگی بافت‌های نرم با افزایش طول اندام و کاهش فاصله میان طول‌دهی استخوان و سازگاری عضلات و سایر بافت‌هاست.

این سرعت برای همه بیماران ثابت و تغییرناپذیر نیست. دکتر نادر مطلبی‌زاده می‌تواند براساس تصاویر رادیولوژی، دامنه حرکت مفاصل، شدت درد، وضعیت بافت‌های نرم و علائم عصبی، سرعت طول‌دهی را کاهش دهد، موقتاً متوقف کند یا تغییر دهد. بیمار نباید سرعت دستگاه یا برنامه طول‌دهی را خودسرانه تغییر دهد.

برنامه معمول فیزیوتراپی و تمرین‌های کششی مرکز

در پروتکل معمول مرکز، برای بیماران کمتر از ۳۵ سال غالباً سه جلسه فیزیوتراپی در هفته توصیه می‌شود. برای بیماران ۳۵ ساله و بیشتر، فیزیوتراپی در تمام روزهای هفته انجام می‌شود. این برنامه به دوره طول‌دهی مربوط است و در صورت تغییر شرایط بیمار می‌تواند با نظر پزشک بازتنظیم شود.

جلسات فیزیوتراپی جای تمرین‌های کششی خانگی را نمی‌گیرند. بیمار باید کشش‌های اختصاصی آموزش‌داده‌شده را در طول دوره طول‌دهی سه نوبت در روز، صبح، ظهر و شب انجام دهد. نوع حرکت، دامنه مجاز و نحوه اجرای آن برای هر بیمار براساس محل جراحی و وضعیت مفاصل تعیین می‌شود.

منظم‌بودن تمرین‌ها اهمیت زیادی دارد. انجام تعداد زیادی حرکت در یک نوبت، جای اجرای برنامه در زمان‌های تعیین‌شده را نمی‌گیرد. اگر تمرینی باعث افزایش غیرمعمول درد، کاهش دامنه حرکت، تورم جدید یا پیدایش بی‌حسی و ضعف شود، ادامه همان تمرین باید متوقف و موضوع به تیم درمان گزارش شود.

نمونه فیزیوتراپی اختصاصی جراحی افزایش قد در مرکز

این ویدئو نمونه‌ای از فیزیوتراپی پس از جراحی افزایش قد در مرکز است. تمرین مناسب هر بیمار براساس محل جراحی، مرحله طول‌دهی، دامنه حرکت و نظر تیم پزشکی تعیین می‌شود. حرکات نمایش‌داده‌شده برنامه عمومی برای اجرای خودسرانه نیستند.

الکتروتراپی برای تقویت عضلات در چه بیمارانی استفاده می‌شود؟

الکتروتراپی بخش ثابت برنامه همه بیماران جراحی افزایش قد نیست. در مرکز، این روش برای بعضی بیماران و پس از ارزیابی وضعیت عضلات به‌عنوان درمان کمکی استفاده می‌شود. یکی از کاربردهای آن کمک به فعال‌سازی و تقویت عضلات چهارسر ران است. در برخی بیمارانی که ضعف مچ پا دارند نیز ممکن است الکتروتراپی متناسب با شرایط آنها به برنامه توان‌بخشی اضافه شود.

الکتروتراپی جای تمرین فعال، فیزیوتراپی و کشش‌های اختصاصی را نمی‌گیرد و در کنار آنها انجام می‌شود. انتخاب عضله هدف، محل قرارگیری الکترودها، شدت تحریک و مدت استفاده باید توسط تیم درمان یا فیزیوتراپیست تعیین شود. بیمار نباید تنظیمات یا نحوه قرارگیری الکترودها را از روی ویدئو تقلید و دستگاه را خودسرانه استفاده کند.

ضعف جدید یا روبه‌افزایش مچ پا، به‌ویژه اگر با بی‌حسی، گزگز یا تغییر در راه‌رفتن همراه باشد، باید پیش از ادامه تمرین به تیم پزشکی گزارش شود. در چنین شرایطی، الکتروتراپی جای بررسی علت ضعف را نمی‌گیرد.

درباره ویدئو: این ویدئو نمونه‌ای از کاربرد الکتروتراپی در برنامه توان‌بخشی یکی از بیماران مرکز است و دستورالعمل عمومی برای استفاده از دستگاه محسوب نمی‌شود. نیاز به این روش و نحوه اجرای آن برای هر بیمار جداگانه تعیین می‌شود.

تفاوت فیزیوتراپی افزایش قد ساق و ران

فیزیوتراپی پس از جراحی افزایش قد یک برنامه عمومی و یکسان برای همه بیماران نیست. تمرین‌های موردنیاز پس از طول‌دهی استخوان ساق با تمرین‌های مربوط به طول‌دهی استخوان ران در بخش‌هایی تفاوت دارند؛ زیرا مفاصل و بافت‌هایی که بیشتر تحت کشش قرار می‌گیرند در این دو جراحی یکسان نیستند.

بیمار باید برنامه متناسب با محل جراحی خود را دریافت کند. استفاده از تمرین‌های بیمار دیگری یا جابه‌جاکردن برنامه ساق و ران می‌تواند با محدودیت‌های جراحی و مرحله فعلی درمان سازگار نباشد.

نوع تمرین‌ها نیز با بسیاری از برنامه‌های معمول فیزیوتراپی ارتوپدی تفاوت دارد. فیزیوتراپیست باید بداند افزایش طول روی کدام استخوان انجام شده، بیمار در چه مرحله‌ای از طول‌دهی قرار دارد، چه میزان تحمل وزن مجاز است و کدام حرکت‌ها از سوی جراح محدود شده‌اند.

انجام فیزیوتراپی در شهر محل زندگی بیمار

اگر بیمار نتواند جلسات فیزیوتراپی را در مرکز انجام دهد، می‌تواند با هماهنگی تیم پزشکی از خدمات فیزیوتراپیست شهر محل زندگی خود استفاده کند. در این شرایط، مرکز ویدئوهای آموزشی فیزیوتراپی مخصوص جراحی افزایش قد را در اختیار بیمار قرار می‌دهد تا فیزیوتراپیست براساس تمرین‌ها و محدودیت‌های آموزش‌داده‌شده برنامه را اجرا کند.

بیمار باید ویدئوها، دستور تحمل وزن و سایر محدودیت‌های اعلام‌شده را در اختیار فیزیوتراپیست قرار دهد. تفاوت میان برنامه ساق و ران نیز باید هنگام انتخاب و اجرای ویدئوهای آموزشی رعایت شود.

اضافه‌کردن تمرین‌های خارج از برنامه مرکز، افزایش خودسرانه مقاومت، کشش شدید یا تغییر دامنه حرکات ممکن است با وضعیت استخوان و بافت‌های نرم هماهنگ نباشد و به‌جای کمک، روند توان‌بخشی را مختل کند. به همین دلیل، بیمار و فیزیوتراپیست باید به برنامه تیم پزشکی پایبند باشند و هر تغییر مهم را پیش از اجرا با تیم درمان هماهنگ کنند.

ادامه فیزیوتراپی پس از پایان طول‌دهی

پایان دوره طول‌دهی به معنی پایان فیزیوتراپی و تمرین‌های کششی نیست. پس از این مرحله، توان‌بخشی با دفعات کمتر و براساس نظر دکتر نادر مطلبی‌زاده ادامه پیدا می‌کند. تعداد جلسات و نوع تمرین‌ها به وضعیت استحکام استخوان، دامنه حرکت، قدرت عضلات و کیفیت راه‌رفتن بیمار بستگی دارد.

در پروتکل مرکز، ادامه فیزیوتراپی و تمرین‌های کششی تا زمان ارزیابی برای بازگشت به فعالیت‌های سنگین توصیه می‌شود. این ارزیابی معمولاً حدود ۱۸ ماه، معادل یک سال و شش ماه، پس از روز جراحی در نظر گرفته می‌شود.

گذشت ۱۸ ماه به‌تنهایی مجوز شروع فعالیت سنگین نیست. بازگشت به این فعالیت‌ها باید پس از بررسی تصاویر پیگیری، استحکام استخوان، عملکرد اندام و تأیید دکتر نادر مطلبی‌زاده انجام شود. زمان مناسب ممکن است براساس روند ترمیم هر بیمار تغییر کند.

چه عواملی برنامه فیزیوتراپی را تعیین می‌کنند؟

نوع جراحی فقط یکی از عوامل تصمیم‌گیری است. محل استخوان، نوع فیکساسیون، کیفیت ترمیم در تصاویر پیگیری، وضعیت زخم یا محل پین، دامنه حرکت مفاصل و وجود درد یا علائم عصبی نیز اهمیت دارند. بیماری‌های زمینه‌ای و توان بیمار برای استفاده ایمن از وسایل کمکی می‌توانند سرعت پیشرفت را تغییر دهند.

جراح حدود ایمن مرتبط با ساختار استخوان، فیکساسیون و تحمل وزن را تعیین می‌کند. فیزیوتراپیست بر اساس این محدودیت‌ها تمرین و آموزش حرکتی را تنظیم و پاسخ بیمار را ثبت می‌کند. بیمار نیز باید تغییر درد، تورم، قدرت، حس اندام و دشواری انجام تمرین‌ها را دقیق گزارش دهد.

احساس کمترشدن درد به‌تنهایی مجوز کنارگذاشتن عصا، افزایش فشار روی پا یا شروع تمرین مقاومتی نیست. تصمیم تحمل وزن در جراحی‌های طول‌دهی به وضعیت ترمیم و نظر جراح وابسته است.

آیا درد هنگام فیزیوتراپی طبیعی است؟

احساس کشش یا خستگی عضلانی ممکن است در بخشی از توان‌بخشی ایجاد شود، اما نمی‌توان هر دردی را طبیعی دانست. نوع، محل و روند درد مهم‌تر از تحمل‌کردن آن است.

اگر پس از تمرین درد نسبت به قبل به‌وضوح بیشتر می‌شود، مدت زیادی باقی می‌ماند، با تورم جدید همراه است یا دامنه حرکت را کمتر می‌کند، برنامه باید بررسی شود. درد شدید یا رو به افزایش، احساس ناپایداری، بی‌حسی، ضعف جدید و تغییر رنگ یا دمای اندام را نباید با ادامه تمرین آزمایش کرد.

هدف فیزیوتراپی وادارکردن بیمار به تحمل درد نیست. برنامه باید محرک کافی برای بازیابی عملکرد ایجاد کند، بدون آنکه محدودیت‌های ترمیم استخوان و بافت‌های اطراف نادیده گرفته شوند.

چه کارهایی را نباید خودسرانه انجام داد؟

تمرین موجود در اینترنت یا برنامه بیمار دیگری نمی‌تواند محدودیت جراحی شما را مشخص کند. افزودن وزنه، کشش شدید، افزایش دامنه حرکت یا شروع تمرین تعادلی بدون ارزیابی ممکن است با مرحله ترمیم هماهنگ نباشد.

همچنین نباید میزان تحمل وزن را براساس درد تغییر داد یا وسیله کمکی را بدون اجازه کنار گذاشت. استفاده از گرما، سرما، ماساژ یا دست‌کاری اطراف زخم و محل پین نیز باید مطابق دستور تیم درمان باشد.

حرکت‌دادن پا یا راه‌رفتن جایگزین داروها یا روش‌هایی نیست که برای پیشگیری از لخته خون تجویز شده‌اند. داروی تجویزشده را به دلیل فعال‌ترشدن یا شروع فیزیوتراپی قطع یا تغییر ندهید.

چه زمانی باید تمرین را متوقف کرد و کمک پزشکی گرفت؟

قرمزی یا گرمی رو به گسترش اطراف زخم، ترشح، بازشدن زخم، تب یا احساس ناخوشی عمومی می‌تواند با عفونت محل جراحی ارتباط داشته باشد و باید سریع گزارش شود. راهنمای علائم عفونت زخم جراحی

درد یا تورم جدید و یک‌طرفه ساق، حساسیت موضعی یا تغییر رنگ پوست نیازمند ارزیابی فوری برای رد لخته خون است. اگر این علائم با تنگی نفس، درد قفسه سینه، سرفه خونی یا احساس ضعف شدید همراه شوند، باید فوراً از خدمات اورژانسی محل زندگی استفاده کنید. راهنمای NHS درباره ترومبوز ورید عمقی

این موارد نیز به تماس سریع با تیم جراحی نیاز دارند:

• بی‌حسی، گزگز یا ضعف جدید و رو به افزایش
• سردی، رنگ‌پریدگی یا تغییر محسوس رنگ پا
• کاهش ناگهانی دامنه حرکت یا قفل‌شدن مفصل
• درد شدید یا افزایشی که با الگوی قبلی متفاوت است
• لق‌شدن، شکستگی یا تغییر وضعیت ظاهری وسیله تثبیت‌کننده
• افتادن یا واردشدن ضربه به اندام جراحی‌شده

اطلاعات آموزشی این صفحه جایگزین معاینه یا دستور اختصاصی جراح و فیزیوتراپیست نیست.

هماهنگی جراح و فیزیوتراپیست چه اهمیتی دارد؟

فیزیوتراپیست باید بداند چه عملی انجام شده، کدام حرکت‌ها محدود هستند، تحمل وزن در چه سطحی مجاز است و چه تغییراتی باید به جراح گزارش شوند. در مقابل، یافته‌هایی مانند افت دامنه حرکت، تغییر الگوی راه‌رفتن یا پیدایش علائم عصبی باید به‌موقع به تیم جراحی منتقل شوند.

پیش از شروع برنامه، پاسخ این سؤال‌ها را روشن کنید:

• در حال حاضر چه مقدار وزن می‌توانم روی اندام قرار دهم؟
• کدام حرکت یا وضعیت برای من محدود است؟
• از چه وسیله کمکی و تا چه زمانی باید استفاده کنم؟
• در صورت افزایش درد یا کاهش حرکت با چه کسی تماس بگیرم؟
• پیشرفت برنامه براساس چه معیارهایی ارزیابی می‌شود؟

برنامه فیزیوتراپی را پیش از جراحی در نظر بگیرید

توان‌بخشی موضوعی نیست که بعد از جراحی درباره آن تصمیم گرفته شود. دسترسی به فیزیوتراپیست آشنا با جراحی‌های ارتوپدی، امکان رفت‌وآمد، حمایت در منزل و توان انجام برنامه خانگی باید پیش از انتخاب درمان بررسی شوند.

اگر در حال ارزیابی جراحی افزایش قد هستید، برنامه فیزیوتراپی و پیگیری‌های دوره‌ای را همراه با روش جراحی، مدت درمان و عوارض احتمالی افزایش قد با جراح بررسی کنید. امکان پایبندی به این برنامه بخشی از آمادگی عملی برای درمان است.

منابع

• Hospital for Special Surgery؛ Limb Lengthening Surgery
• Hospital for Special Surgery؛ Limb Lengthening and Complex Reconstruction Service
• Hospital for Special Surgery؛ Frequently Asked Questions About Stature Lengthening
• American Academy of Orthopaedic Surgeons؛ Knee Rehabilitation Exercises
• NHS؛ Deep Vein Thrombosis
• Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust؛ Surgical Wounds and Preventing Infections
• Salimi و همکاران؛ نقش مراقبت و توان‌بخشی پس از افزایش طول اندام
• Conley و همکاران؛ مرور نظام‌مند تحریک الکتریکی عصب‌ـ‌عضله برای تقویت چهارسر پس از جراحی زانو